«Сауат ашу» пәнінің мақсаты мен міндеттері. «Сауат ашу» пәні – бастауыш білім берудің іргетасы, оқушыны оқу әрекетіне бейімдейтін, тілдік тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған аса маңызды пән. Бұл пән арқылы оқушылар алғаш рет жазу мен оқуға үйреніп, тілдің құрылымын, мағынасын, қолдану ерекшеліктерін меңгереді. Сауат ашу кезеңі – баланың танымдық, коммуникативтік және рухани дамуының негізі. Ахмет Байтұрсынұлы сауат ашуды «тіл үйретудің басы» деп қарастырып, әріп пен дыбысты меңгерту арқылы баланың ойлауын, сөйлеуін, ұғынуын дамытуды көздеген. Ол «Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры» деп, тіл үйрету арқылы тұлға қалыптастырудың маңызын атап көрсеткен.
Пәннің маңыздылығы. «Сауат ашу» пәні – «Қазақ тілі» мен «Әдебиеттік оқу» пәндерінің құрамдас бөлігі ретінде тіл және әдебиет туралы білім жүйесіне дайындық қызметін атқарады. Бұл пәнде оқу мен жазу дағдылары интеграцияланып, сөйлеу әрекетінің төрт түрі – тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым – біртұтас дамытылады. Жүсіпбек Аймауытов сауат ашу кезеңін баланың «ойлау мен сөйлеуін тәрбиелеудің бастауы» деп бағалаған. Оның пікірінше, бала әріп пен сөзді меңгеру арқылы дүниені тануға жол ашады.
Сауат ашу пәні оқушылардың:
• қазақ тілі фонетикасы, лексикасы, грамматикасы мен пунктуациясы туралы бастапқы білім негіздерін игеруіне;
• оқу мен жазуға деген қызығушылығының оянуына;
• айтылым, тыңдалым, жазылым және оқылым дағдыларын қалыптастыруына;
• жұппен, топпен, ұжыммен жұмыс жасауға дағдылануына;
• өз ұлтының және басқа халықтардың мәдениетіне құрмет сезімін қалыптастыруына ықпал етеді.
«Сауат ашу» пәнінің мақсаты – оқу және жазу дағдылары қалыптасқан, алған білімін өмірлік жағдаяттарға сай қолдана алатын, ойын, пікірін толық, түсінікті, жүйелі жеткізе алатын, білім алуға ынталы жеке тұлғаның дамуына мүмкіндік жасау.Бұл мақсат функционалды сауаттылықты қалыптастыру арқылы жүзеге асады. Яғни, оқушы тек оқи және жаза білу ғана емес, сонымен қатар алған білімін нақты жағдаяттарда қолдана алуы тиіс. Л.С. Выготский «оқыту – дамудың алдында жүруі керек» деген қағидасын ұсына отырып, сауат ашу кезеңінде баланың «жақын даму аймағын» ескеріп, оқыту мазмұнын соған бейімдеуді ұсынған.
Мақсатқа жету үшін келесі міндеттер жүзеге асырылады:
Танымдық және тілдік міндеттер:
• Оқушыларды оқу әрекетіне психофизиологиялық тұрғыдан дайындау
• Қазақ әліпбиіндегі әріптермен (баспа және жазба түрі, бас және кіші әріп) таныстыру
• Әріп → буын → сөз → сөйлем құрау дағдысын қалыптастыру
• Дұрыс, түсініп оқу және сауатты, каллиграфиялық жазу дағдыларын жетілдіру
• Дыбыс, буын, сөз, сөйлем, мәтін, орфография және пунктуация туралы қарапайым түсініктерді меңгерту
• Кітап оқуға қызығушылықты тәрбиелеу
• Талдау, салыстыру, топтастыру, жүйелеу біліктерін дамыту
• Сөздік қорды байыту және байланыстыра сөйлеу тілін дамыту
Коммуникативтік және әлеуметтік міндеттер:
• Тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым дағдыларын кешенді дамыту
• Диалогке қатысу, өз пікірін дұрыс әрі толық жеткізуге үйрету
• Жұптық, топтық, рөлдік жұмысқа бейімдеу
• Қарым-қатынас мәдениеті нормаларын сақтауға дағдыландыру
• Тілдік білім мен дағдыларды күнделікті өмірде қолдануға үйрету
Рухани-адамгершілік және экологиялық міндеттер:
• Туған тіліне, тарихына, мәдениетіне сүйіспеншілік қалыптастыру
• Адамгершілік, ізгілік, жауапкершілік қасиеттерін тәрбиелеу
• Табиғи, әлеуметтік және технологиялық ортадағы өзін ұстау нормаларын меңгерту
• Қоғам мен табиғат құбылыстарының өзара байланысы туралы түсініктер қалыптастыру
         К.Д. Ушинский сауат ашу кезеңін баланың «ақыл-ойын тәрбиелеудің бастамасы» деп бағалап, оқытудың көрнекілік, жүйелілік және өмірмен байланыстылығын басты қағида ретінде ұсынған.
      «Сауат ашу» пәні – оқушыны оқу әрекетіне бейімдеп, тілдік тұлға ретінде қалыптастыратын, рухани-адамгершілік құндылықтарды сіңіретін, функционалды сауаттылықтың негізін қалайтын маңызды пән. Ағартушылар мен ғалымдардың еңбектері бұл пәннің тек тіл үйрету емес, тұлға тәрбиелеу құралы екенін дәлелдейді.

«Сауат ашу» пәнін оқыту үдерісін ұйымдастыруға қойылатын талаптар

 
Сауат ашу – бастауыш білім берудің іргетасы, оқушыны оқу әрекетіне бейімдеп, тілдік тұлға ретінде қалыптастырудың алғашқы кезеңі. Бұл пәнді тиімді оқыту үшін оқу үдерісін ұйымдастыруда бірқатар психологиялық, дидактикалық және әдістемелік талаптар ескерілуі тиіс. Ағартушылар мен зерттеуші ғалымдар сауат ашу кезеңін баланың танымдық, тілдік және тұлғалық дамуының негізі деп бағалаған.
       Оқыту кезеңдерінің бірізділігі. Сауат ашу үдерісі үш негізгі кезеңге бөлінеді: әліппе алды, әліппе, және әліппеден кейінгі кезең. Бұл кезеңдер бір-бірімен тығыз байланысты және бірізділікпен ұйымдастырылуы тиіс.
Әліппе алды кезеңінде оқушыны оқу әрекетіне психофизиологиялық тұрғыдан дайындау көзделеді. Бұл кезеңде баланың зейіні, есте сақтау қабілеті, сөйлеу тілі, қолдың ұсақ моторикасы дамытылады. Ж. Аймауытов бұл кезеңді баланың «ойлау мен сөйлеуін тәрбиелеудің бастауы» деп бағалаған.
Әліппе кезеңінде дыбыстар мен әріптерді меңгерту, оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру жүзеге асады. Бұл кезеңде оқушы әріптен буын, буыннан сөз, сөзден сөйлем құрауға үйренеді. А. Байтұрсынұлы сауат ашу кезеңін «тіл үйретудің басы» деп атап, әріп пен дыбысты меңгерту арқылы баланың ойлауын, сөйлеуін, ұғынуын дамытуды көздеген.
Әліппеден кейінгі кезеңде оқушының оқу және жазу дағдылары бекітіледі, мәтінмен жұмыс істеу қабілеті дамиды. Бұл кезеңде оқушылар мәнерлеп оқу, рөлге бөліп оқу, мәтін мазмұнын талдау, сөздік жұмыс, орфографиялық нормаларды меңгеру сияқты әрекеттерді орындайды.
           Оқу ортасын ұйымдастыру талаптары.Сауат ашу үдерісінің сапалы жүзеге асуы үшін оқу ортасын дұрыс ұйымдастыру қажет. Бұл орта оқушының оқу әрекетін белсенді, саналы және мақсатты етуге бағытталуы тиіс.
- Сыныпта ынтымақтастыққа негізделген психологиялық ахуал қалыптастыру
- Жеке, жұптық, топтық жұмыс түрлерін ұйымдастыру
- Көрнекі құралдарды (дыбыстық таблицалар, әріп үлгілері, кеспе әріптер, суреттер) тиімді пайдалану
- Интерактивті тақта, аудиоматериалдар, цифрлық ресурстарды қолдану
- Оқушының оқу құралдарын дұрыс ұстауы, жазу қалпын сақтауын бақылау
К.Д.Ушинский көрнекілік пен жүйелілік қағидаларын басшылыққа алып, оқыту үдерісінің балаға түсінікті әрі өмірмен байланысты болуын талап еткен. Ал Джон Дьюи оқытуда тәжірибелік әрекет пен көрнекілікке негізделген орта құрудың маңызын атап көрсеткен.
Оқушының жас ерекшелігі мен психологиялық дайындық деңгейін ескеру. Сауат ашу кезеңінде оқушының физиологиялық, психологиялық және әлеуметтік ерекшеліктері міндетті түрде ескерілуі тиіс:
- 6–7 жастағы балалардың зейіні тұрақсыз, қабылдауы көрнекілікке негізделген
-Қолдың моторикасы толық дамымаған, жазу әрекеті жаттығуды қажет етеді
- Сөйлеу тілі мен логикалық ойлау біртіндеп қалыптасады
- Оқуға деген қызығушылық пен уәжді қалыптастыру қажет
- Өзін-өзі бағалау, рефлексия жасау, қиындықты жеңуге үйрету маңызды.
Л.С.Выготский «оқыту – дамудың алдында жүруі керек» деген қағидасын ұсына отырып, баланың «жақын даму аймағын» ескеруді талап етеді. Бұл сауат ашу кезеңінде оқушының мүмкіндігін шамадан тыс жүктемей, біртіндеп дамыту қажеттігін білдіреді. Сауат ашу пәнін оқыту үдерісін ұйымдастыру – тек әріп үйрету емес, тілдік тұлға қалыптастыру, ойлау қабілетін дамыту және рухани-адамгершілік негіздерді қалыптастыру. Бұл үдеріс заманауи педагогикалық тәсілдермен, ағартушылардың идеяларымен және ғылыми негізделген әдістермен жүзеге асады. Әр кезең, әр құрал, әр әдіс – баланың болашақ білім жолындағы алғашқы баспалдағы.

«Сауат ашу» пәнін оқытуда қолданылатын педагогикалық технологиялар мен әдіс-тәсілдер

Сауат ашу – бастауыш білім берудің іргетасы, оқушыны оқу әрекетіне бейімдеп, тілдік тұлға ретінде қалыптастырудың алғашқы кезеңі. Бұл пәнді оқыту үдерісін ұйымдастыруда педагогикалық тәсілдердің ғылыми негізделуі, оқушының жас ерекшелігі мен психологиялық даму деңгейін ескеру, білім беру мазмұны мен әдістерінің біртұтастығы маңызды рөл атқарады.
1. «Білім алуды үйрету» ұстанымы және тұлғалық даму. Қазіргі мектептер «білім алуды үйрету» ұстанымын басшылыққа алады. Бұл ұстаным бойынша оқушыны өз бетімен білім алуға ұмтылатын, ынталы, қызығушылығы жоғары, жауапкершілігі мол және зияткерлік тұрғыдан дамыған тұлға ретінде қалыптастыру көзделеді.Осыған орай, Ж. Аймауытов «Оқу – ақыл-ойды тәрбиелеудің құралы» деп атап, баланың ішкі танымын ояту үшін оқыту мазмұны мен әдісі қызықты, өмірмен байланысты болуы тиіс екенін ескертеді. Ал А. Байтұрсынұлы сауат ашу кезеңін «тіл үйретудің басы» деп бағалап, әріп пен дыбысты меңгерту арқылы баланың ойлауын, сөйлеуін, ұғынуын дамытуды көздеген.
2.Сауат ашу үдерісінде қолданылатын негізгі педагогикалық тәсілдер түрлері:
Зерттеушілік тәсіл – оқушы «не білемін? нені білгім келеді? нені білдім?» деген сұрақтар арқылы оқу әрекетін рефлексиялайды. Бұл тәсіл Джон Дьюи ұсынған «тәжірибе арқылы үйрену» қағидасымен үндес.
Әрекеттік тәсіл – оқушы меңгерген білімінің өмірлік маңызын түсінеді. Бұл Л.С. Выготскийдің «оқыту – дамудың алдында жүруі керек» деген қағидасына негізделеді.
Дамыта оқыту – оқушы өзінің оқу әрекетін жоспарлап, басқаруды үйренеді. Бұл тәсіл В.В. Давыдов пен Л.В. Занков ұсынған дамыта оқыту жүйесінің негізінде жүзеге асады.
Уәждеу және қызықтыра оқыту – «оқыту үшін бағалау» арқылы оқушының оқу мотивациясы артады. К.Д. Ушинский «оқытуда қызығушылық – табыстың кілті» деп атап көрсеткен.
Саралай оқыту – оқушының деңгейіне, мүмкіндігіне қарай тапсырма беру. Бұл тәсіл Кэрол Томлинсонның дифференциация теориясына негізделеді.
Топтық және ұжымдық оқыту – оқушылар бірін-бірі оқытады, бағалайды, пікір алмасады. Бұл тәсіл Альберт Бандураның әлеуметтік оқыту теориясымен байланысты.
1. Сауат ашу пәнінде қолданылатын оқыту стратегиялары мен әдістері:
Стратегиялар: өзін-өзі басқарушылық, эксперименттік, сыни, коммуникативтік
Технологиялар: шағын топтағы жұмыс, кейс-стади, рөлдік және іскерлік ойындар, модульдік оқыту
Әдістер: жеке оқыту, проблемалық оқыту, көрнекілік, ойын, рефлексия. Бұл тәсілдер оқушының оқу әрекетін белсенді, саналы және мақсатты етуге бағытталған.
        4.Тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым дағдыларын дамыту. Сауат ашу үдерісінде тілдік әрекеттің барлық түрлері кешенді түрде дамытылады. Тыңдалым мен айтылымға арналған тапсырмалар арқылы оқушының сөйлеу мәдениеті, ауызекі тіл байлығы қалыптасады. Оқылым мен жазылым тапсырмалары арқылы мәтінмен жұмыс істеу, ойды жүйелеу, сауатты жазу дағдылары дамиды.А. Байтұрсынұлы «Сөйлей білу – ойлай білу» деп атап, тілдік әрекет пен ойлау қабілетінің тығыз байланысын көрсеткен.
 5. Бағалау және кері байланыс. Сауат ашу пәнінде критериалды бағалау жүйесі қолданылады. Қалыптастырушы бағалау – оқу барысында үздіксіз жүргізіліп, оқушы мен мұғалім арасындағы кері байланысты қамтамасыз етеді. Жиынтық бағалау – оқу блогы аяқталған соң өткізіліп, оқу жетістіктерін қорытындылауға мүмкіндік береді.
6.Оқыту принциптері.Сауат ашу үдерісін ұйымдастыруда келесі дидактикалық принциптер басшылыққа алынады:
Интеграциялау – пәндер арасындағы мазмұндық байланыс
Проблемалық – оқу мазмұны мен әдістерінің проблемалық сипатта болуы
Гуманизациялау – оқушыға құрметпен қарау, тұлғалық көзқарас
     Көркемдік-эстетикалық – сезімдік қабылдауды, эстетикалық талғамды дамыту
Жекешелендіру – оқушы ерекшелігін ескеру, даралап оқыту
6.Әріп пен дыбысты меңгерту ерекшелігі.
Сауат ашу кезеңі бірден әріп танытудан басталмайды. Алдымен сөйлеу → сөйлем → сөз → буын → дыбыс → әріп құрылымы меңгеріледі. Бұл тәсіл А. Байтұрсынұлының «дыбыс пен әріп – тілдің тірегі» деген тұжырымымен үндес. Оқушы дыбысты естіп, ажыратып, дұрыс дыбыстай білуі керек. Содан кейін ғана әріп таңбалары таныстырылады. Бұл үдеріс арқылы оқушы тілдің фонетикалық жүйесін тәжірибе арқылы меңгереді.
Сауат ашу пәнін оқыту үдерісін ұйымдастыру – тек әріп үйрету емес, тілдік тұлға қалыптастыру, ойлау қабілетін дамыту, және рухани-адамгершілік негіздерді қалыптастыру. Бұл үдеріс заманауи педагогикалық тәсілдермен, ағартушылардың идеяларымен және ғылыми негізделген әдістермен жүзеге асады.
Өзін – өзі тексеруге арналған сұрақтармен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1. «Сауат ашу» пәнінің негізгі мақсаты қандай?
2. Сауат ашу үдерісі қандай кезеңдерден тұрады және олардың ерекшелігі неде?
3.Дыбыстық-буындық әдіс пен аналитикалық-синтетикалық тәсілдің айырмашылығы неде?
4.Сауат ашу пәнінде қолданылатын көрнекілік құралдарының түрлерін атаңыз.
5.Белсенді оқыту технологиясы дегеніміз не және оның артықшылықтары қандай?
6.Сауат ашу пәнінде ойын технологиясы қандай мақсатта қолданылады?
7.Сараланған тапсырмалардың маңызы неде?
8.Рефлексиялық әдістер оқушы дамуына қалай әсер етеді?
9. Ағартушылардың (А. Байтұрсынұлы, Ж. Аймауытов, К.Д. Ушинский) сауат ашу жөніндегі көзқарастары қандай?
10. Сауат ашу пәні арқылы оқушыда қандай коммуникативтік дағдылар қалыптасады?

1-тапсырма. «Сауат ашу» пәнінің оқыту технологиялары мен әдіс-тәсілдері туралы қысқаша эссе жазыңыз (150–200 сөз).

2-тапсырма. Дыбыстық-буындық әдіс пен аналитикалық-синтетикалық тәсілді салыстырып, кесте түрінде көрсетіңіз.

3-тапсырма. Сауат ашу кезеңіндегі көрнекілік құралдарының тиімділігін талдаңыз. Мысалдар келтіріңіз.

4-тапсырма. «Сауат ашу» пәніне арналған бір сабаққа шағын жоспар құрастырыңыз (мақсаты, әдісі, тапсырма түрі, бағалау тәсілі).

5-тапсырма.  Өз тәжірибеңізден немесе бақылауыңыздан сауат ашу сабағында оқушының белсенділігін арттыруға бағытталған бір әдісті сипаттап, оның нәтижесін бағалаңыз.