БАСТАУЫШ СЫНЫПТАРДА ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯСЫ
Қазақ тілі пәнін оқытудың мақсаты мен міндеттері. Бастауыш білім беру деңгейінде «Қазақ тілі» пәнін оқыту – оқушыны тілдік тұлға ретінде қалыптастырудың алғашқы әрі шешуші кезеңі. Бұл пән арқылы оқушылар ана тілінің табиғатын, құрылымын, мағынасын және қолдану ерекшеліктерін меңгереді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол – ойлау, таным, мәдениет пен руханияттың негізі. Сондықтан қазақ тілін оқытуда грамматикалық білім берумен шектелмей, оқушының сөйлеу әрекетін, тілдік икемін және ұлттық дүниетанымын қалыптастыру көзделеді.
Пәннің басты мақсаты – оқушылардың тілдік білімін қалыптастыру, сөйлеу әрекетінің барлық түрін меңгерту және оларды ана тілінде сауатты, еркін, мәдениетті сөйлеуге, жазуға үйрету. Бұл мақсат оқушының тіл арқылы ойлауын, танымын, қарым-қатынас жасау қабілетін дамытуға бағытталған.
Мақсат мазмұнына келесі бағыттар кіреді:
• Тілдік бірліктерді (дыбыс, буын, сөз, сөйлем, мәтін) меңгерту
• Сөйлеу әрекетін (тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым) кешенді дамыту
• Сөздік қорды байыту, тілдік нормаларды меңгерту
• Коммуникативтік дағдыларды қалыптастыру
• Тұлғалық, рухани-адамгершілік және мәдени тәрбие беру
Негізгі міндеттер:
1. Тілдік білім негіздерін меңгерту
• Фонетика, морфология, синтаксис элементтерін жас ерекшелігіне сай түсіндіру
• Сөз мағынасы, сөз тіркесі, сөйлем құрылымын меңгерту
• Орфографиялық және пунктуациялық нормаларды үйрету
2. Сөйлеу әрекетін қалыптастыру
• Тыңдалым: мәтінді түсіну, сұрақ қою, жауап беру
• Айтылым: өз ойын ауызша жеткізу, диалог құру
• Оқылым: мәтінді түсініп оқу, мәнерлеп оқу
• Жазылым: сөйлем, шағын мәтін құрастыру, сауатты жазу
3. Сөздік қорды байыту
• Жаңа сөздерді меңгерту, мағынасын түсіндіру
• Сөздерді сөйлеу жағдаятына сай қолдануға үйрету
• Синоним, антоним, омоним сияқты тілдік құбылыстарды таныту
4.Коммуникативтік дағдыларды дамыту
• Әр түрлі әлеуметтік жағдаяттарда тілдік қарым-қатынас жасауға машықтандыру
• Диалог, пікірталас, рөлдік ойындар арқылы тілдік икемділікті қалыптастыру
• Өз ойын еркін, сауатты, мәдениетті жеткізуге үйрету
5. Тұлғалық және рухани-мәдени тәрбие
• Ана тіліне деген құрмет сезімін қалыптастыру
• Ұлттық құндылықтарды, салт-дәстүрді тіл арқылы таныту
• Тіл мен мәдениеттің байланысын ұғындыру
6. Оқу мотивациясын арттыру
• Қызықты тапсырмалар, ойын элементтері, көрнекілік арқылы оқуға ынталандыру
• Өзін-өзі бағалау, рефлексия жасауға үйрету
• Оқушының жетістікке жетуіне жағдай жасау
Ғалымдар мен ағартушылардың көзқарастары. Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту – оқушыны тілдік тұлға ретінде қалыптастырудың алғашқы әрі шешуші кезеңі. Бұл үдеріс тек тілдік білім берумен шектелмей, баланың ойлау қабілетін, сөйлеу мәдениетін, танымдық белсенділігін, ұлттық дүниетанымын және рухани-адамгершілік қасиеттерін дамытуға бағытталады.
Қазақ тілін оқыту мәселесі – қазақ ағартушылары мен зерттеуші ғалымдардың еңбектерінде терең қарастырылған. Олардың ғылыми тұжырымдары мен әдістемелік ұсыныстары қазіргі білім беру жүйесінде өзектілігін сақтап отыр.
• Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ тіл білімінің негізін қалаушы. Ол дыбыстан бастап, буын, сөз, сөйлемге қарай жүйелі меңгертуді ұсынды. «Тіл – адамның ойлауының құралы» деген тұжырымы тіл мен ойдың тығыз байланысын көрсетеді. Оның «Оқу құралы», «Тіл құрал» еңбектері бастауыш сыныпта тіл үйретудің ғылыми-әдістемелік негізін қалыптастырды.
• Жүсіпбек Аймауытов – тіл мен психологияның өзара байланысын зерттеп, оқыту мазмұны мен әдісі баланың ішкі танымына сай болуы тиіс екенін атап өтті. Ол көрнекілік, ойын, жағдаяттық тәсілдерді тиімді қолдануды ұсынды.
• К.Д. Ушинский – көрнекілік пен жүйелілік принциптерін ұсынған орыс педагогы. Оның «баланың тілі – оның ойының айнасы» деген тұжырымы тіл мен ойдың бірлігін дәлелдейді.
• Л.С. Выготский – сөйлеу мен ойлау дамуының теориясын негіздеп, оқытуда баланың «жақын даму аймағын» ескеруді ұсынды. Оның теориясы диалогтік оқыту, ынтымақтастық және рефлексия тәсілдерінің маңызын арттырады.
• Ф. Оразбаева – қазақ тілін коммуникативтік бағытта оқытудың теориялық негізін қалаған. Ол жағдаяттық, рөлдік, диалогтік әдістердің тиімділігін дәлелдеді.
• С. Иманбаева – бастауыш сыныптарда тіл дамыту әдістерін жүйелеп, мәтінмен жұмыс, мазмұндау, сипаттау, сұрақ-жауап әдістерін тиімді қолдануды ұсынды.
• Ш. Кәрібаев – грамматикалық құрылымдарды меңгертудің тиімді әдістерін, жаттығу түрлерін және бағалау критерийлерін ұсынған. Ол тілдік білім мен сөйлеу әрекетін бірлікте қарастырудың маңызын атап өтті.
Жалпы қорытындыласақ, бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту – терең теориялық және әдістемелік негізге ие. Қазақ ағартушылары мен зерттеуші ғалымдардың еңбектері бұл үдерістің мазмұнын, мақсатын, әдісін және психологиялық ерекшеліктерін айқындайды. Олардың көзқарастары қазіргі білім беру жүйесінде қазақ тілін оқытудың сапасын арттыруға, оқушыны тілдік тұлға ретінде қалыптастыруға қызмет етеді.
1. Лингводидактика ұғымы және оның маңызы
Лингводидактика – тіл білімінің дидактикамен байланысқан саласы. Ол тіл үйретудің теориялық және практикалық негіздерін, оқыту мазмұнын, әдістерін, принциптерін, құралдарын зерттейді. Лингводидактика оқушының тілдік тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді.
Негізгі міндеттері:
• Тілдік бірліктерді (фонема, морфема, сөз, сөйлем, мәтін) меңгертудің жолдарын анықтау
• Сөйлеу әрекетін қалыптастырудың тиімді тәсілдерін ұсыну
• Оқытудың психологиялық, педагогикалық және лингвистикалық заңдылықтарын үйлестіру
2. Қазақ тілін оқытудағы лингводидактикалық принциптер
Қазақ тілін оқытуда келесі принциптер басшылыққа алынады:
• Жүйелілік және бірізділік – тілдік материалды қарапайымнан күрделіге қарай меңгерту
• Көрнекілік – визуалды құралдар арқылы қабылдауды жеңілдету
• Коммуникативтік бағыттылық – тілдік қатысымға үйрету
• Тұлғалық-бағдарлы оқыту – оқушының жеке ерекшеліктерін ескеру
• Сөйлеу әрекетіне негізделген оқыту – тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылымды кешенді дамыту
3. Ғалымдар мен ағартушылардың көзқарасы
• Ахмет Байтұрсынұлы – тіл үйретудің дыбыстық әдісін негіздеп, тілдің табиғатын түсіндіру арқылы баланың ойлауын, сөйлеуін дамытуға жол ашты. Оның «Тіл – адамның ойлауының құралы» деген тұжырымы лингводидактиканың философиялық негізін айқындайды.
• Жүсіпбек Аймауытов – тіл мен психология байланысын зерттеп, оқыту мазмұны баланың ішкі танымына сай болуы тиіс екенін атап өтті. Ол көрнекілік пен ойын әдістерін тиімді қолдануды ұсынды.
• Ф.Оразбаева – тілдік қатысым теориясын дамытып, сөйлеу әрекетін қалыптастыру жолдарын нақтылады. Оның еңбектері қазақ тілін коммуникативтік бағытта оқытудың лингводидактикалық негізін қалыптастырды.
4. Лингводидактикалық модельдер мен тәсілдер
Қазақ тілін оқытуда қолданылатын лингводидактикалық модельдер:
• Функционалдық модель – тілдік бірліктерді сөйлеу жағдаятына сай қолдануға үйрету
• Құзыреттілікке негізделген модель – оқушының тілдік, коммуникативтік, мәдени құзыреттілігін қалыптастыру
• Модульдік оқыту – оқу мазмұнын блоктарға бөліп, жүйелі меңгерту
Тиімді тәсілдер:
• Диалогтік оқыту
• Жағдаяттық тапсырмалар
• Рөлдік ойындар
• Мәтінмен жұмыс
• Рефлексия және өзін-өзі бағалау
Қазақ тілін оқытудың лингводидактикалық негіздері – тіл үйретудің ғылыми, әдістемелік және тұлғалық бағыттарын біріктіретін кешенді жүйе. Бұл негіздер оқушының тілдік тұлға ретінде қалыптасуына, сөйлеу әрекетін белсенді меңгеруіне, ұлттық дүниетаным мен мәдениетке бойлауына мүмкіндік береді. Лингводидактика – қазақ тілін оқытудың сапасын арттырудың, мазмұнын тереңдетудің және нәтижесін нақтылаудың басты тетігі.
Қазақ тілін меңгертудің әдістері мен технологиялары .
Қазақ тілін меңгерту – оқушыны тілдік тұлға ретінде қалыптастырудың басты құралы. Бұл үдеріс тек тілдік білім берумен шектелмей, сөйлеу әрекетін, ойлау қабілетін, коммуникативтік дағдыларды, ұлттық дүниетанымды қалыптастыруға бағытталады. Тиімді меңгерту үшін оқыту әдістері мен технологиялары ғылыми негізде таңдалып, оқушының жас ерекшелігі мен танымдық мүмкіндіктеріне сай ұйымдастырылады.
1. Дәстүрлі оқыту әдістері
Қазақ тілін меңгертуде дәстүрлі әдістер оқушының тілдік білімін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Олар:
• Түсіндіру әдісі – жаңа грамматикалық ұғымдарды, сөз мағынасын логикалық жолмен жеткізу
• Жаттығу әдісі – тілдік материалды бекіту, сөйлем құрау, мәтін жазу
• Сұрақ-жауап әдісі – оқушының ойлауын, тілдік белсенділігін арттыру
• Көрнекілік әдісі – сурет, сызба, кесте арқылы қабылдауды жеңілдету
• Талдау және салыстыру – тілдік құбылыстарды терең түсінуге мүмкіндік береді
2. Қазіргі заманғы оқыту технологиялары
Заманауи технологиялар оқушының белсенділігін арттырып, тілдік икемін дамытудың тиімді жолын ұсынады:
Коммуникативтік технология
– Диалог, пікірталас, жағдаяттық тапсырмалар арқылы сөйлеу әрекетін белсендіру
Модульдік оқыту
– Оқу мазмұнын блоктарға бөліп, жүйелі меңгерту
Сараланған оқыту
– Оқушының қабілетіне қарай тапсырма беру, жеке және топтық жұмыс ұйымдастыру
Ойын технологиясы
– Тілдік материалды ойын арқылы меңгерту, қызығушылықты арттыру
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ)
– Электронды ресурстар, интерактивті тапсырмалар, мультимедиалық құралдар арқылы меңгерту
Дәстүрлі әдістер мен жаңа технологиялардың айырмашылығы және тиімділігі.
Айырмашылығы
Дәстүрлі әдістер оқытудың классикалық үлгісіне негізделеді. Мұғалім – негізгі ақпарат көзі, ал оқушы – тыңдаушы және орындаушы рөлінде болады. Бұл әдістерде түсіндіру, жаттығу, сұрақ-жауап, көрнекілік секілді тәсілдер басым. Негізгі мақсат – грамматикалық білім мен жазылым дағдыларын қалыптастыру.
Жаңа технологиялар оқушыны белсенді субъект ретінде қарастырады. Мұғалім – бағыттаушы, ал оқушы – ізденуші, пікір білдіруші. Оқыту интерактивті, жағдаяттық, жобалық, ойын түрінде ұйымдастырылады. Ақпараттық-коммуникациялық құралдар кеңінен қолданылады. Мақсат – сөйлеу әрекетін, тілдік қатысымды, шығармашылық белсенділікті дамыту.
Тиімділігі
Дәстүрлі әдістердің тиімділігі:
• Тілдік құрылымдарды жүйелі меңгертуге мүмкіндік береді
• Грамматикалық ұғымдарды нақты түсіндіруге қолайлы
• Жазылым мен оқылым дағдыларын қалыптастыруда маңызды
Жаңа технологиялардың тиімділігі:
• Оқушының қызығушылығын арттырады
• Сөйлеу әрекетін табиғи жағдаяттарда дамытуға жағдай жасайды
• АКТ арқылы визуализация, интерактивтілік, дербес жұмыс мүмкіндігі артады
• Топтық, жұптық, жеке жұмыс арқылы ынтымақтастық пен рефлексия қалыптасады
Қорытындылай келе, дәстүрлі әдістер – тілдік білімнің іргетасы болса, жаңа технологиялар – сөйлеу әрекетін дамытудың заманауи құралы. Мұғалім осы екі бағытты оқушының жас ерекшелігі мен оқу мақсатына сай үйлестіре қолданғанда ғана оқыту үдерісі нәтижелі болады.
Сөйлеу әрекетін дамытудағы тиімді тәсілдер.
Сөйлеу әрекеті – тіл меңгерудің негізгі мақсаты әрі нәтижесі. Оқушының тілдік икемін, ойлау қабілетін, қарым-қатынас жасау дағдысын қалыптастыру үшін оқыту үдерісінде келесі тәсілдер тиімді деп есептеледі:
1. Диалогтік оқыту
• Оқушы мен мұғалім, оқушы мен оқушы арасындағы белсенді тілдік қарым-қатынас
• Сұрақ-жауап, пікір алмасу, рөлдік диалогтар арқылы сөйлеу икемі дамиды
• Тілдік жағдаяттарда еркін сөйлеуге үйретеді
2. Жағдаяттық тапсырмалар
• Нақты өмірлік жағдайларға негізделген сөйлеу тапсырмалары
• «Дүкенде», «Мектепте», «Кітапханада» сияқты жағдаяттар арқылы тілдік қатысым қалыптасады
• Оқушы сөйлеу әрекетін мағыналы контексте қолданады
3. Рөлдік ойындар
• Оқушы белгілі бір рөлді атқарып, сол рөлге сай сөйлеу үлгісін қолданады
• Шығармашылық, еркін сөйлеу, эмоциялық қатынас дамиды
• Топтық жұмыс арқылы ынтымақтастық қалыптасады
4. Мәтінмен жұмыс
• Мазмұндау, сипаттау, пікір білдіру, сұрақ қою арқылы сөйлеу икемі дамиды
• Мәтін негізінде ойды жүйелеу, логикалық құрылым құру дағдылары қалыптасады
• Жазылым мен айтылым бірлікте дамиды
5. Сурет бойынша сөйлеу
• Көрнекі құрал арқылы ой қозғау, сипаттау, әңгімелеу
• Сөйлеу әрекетінің лексикалық және грамматикалық байлығын арттырады
• Қиял мен тілдік шығармашылықты дамытады
6. АКТ қолдану
• Интерактивті тапсырмалар, бейнематериалдар, дыбыстық жаттығулар
• Тыңдалым мен айтылымды қатар дамытуға мүмкіндік береді
• Оқушының жеке қарқынына сай сөйлеу машығын жетілдіреді
Сөйлеу әрекетін дамыту – қазақ тілін оқытудың басты міндеттерінің бірі. Тиімді тәсілдер оқушыны белсенді тыңдаушыдан белсенді сөйлеушіге айналдырады. Бұл үдеріс тек тілдік дағдыны ғана емес, тұлғалық, мәдени, танымдық қабілеттерді де қалыптастырады. Мұғалімнің міндеті – осы тәсілдерді оқушының деңгейіне, қызығушылығына және оқу мақсатына сай үйлестіре қолдану.
Өзін – өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар
1. Бастауыш сыныпта «Қазақ тілі» пәнін оқытудың негізгі мақсаты қандай?
2. Лингводидактика дегеніміз не және оның оқытудағы рөлі қандай?
3. Дәстүрлі әдістер мен жаңа технологиялардың айырмашылығы неде?
4. Сөйлеу әрекетін дамытуда қандай тәсілдер тиімді деп есептеледі?
5. Коммуникативтік технологияның ерекшелігі неде?
6. Мәтінмен жұмыс сөйлеу әрекетіне қалай әсер етеді?
7. АКТ қолданудың артықшылықтары қандай?
8. Жағдаяттық тапсырмалардың сөйлеу икеміне ықпалы қандай?
9. Диалогтік оқытудың маңызын сипаттаңыз.
10. Қазақ тілін оқытуда ойын технологиясының рөлі қандай?
1-тапсырма. Қазақ тілін оқытудың лингводидактикалық негіздерін сипаттаңыз. Лингводидактика ұғымын анықтап, оның бастауыш сыныптағы маңызын талдаңыз, өз көзқарасыңызды дәлелмен ұсыныңыз.
2-тапсырма. Дәстүрлі әдістер мен жаңа технологиялардың айырмашылығы мен тиімділігі. Екі тәсілді салыстырып, кемінде 5 айырмашылықты нақты көрсетіңіз, мысалдармен дәлелдеп, ұсыныс жасаңыз.
3-тапсырма. Бастауыш сынып оқушыларына арналған сөйлеу әрекетін дамытуға бағытталған сабақ үлгісін құрастырыңыз. Сабақтың мақсаты, міндеттері, әдістері мен технологияларын көрсетіңіз, бағалау критерийлерін ұсыныңыз.
4-тапсырма. «Менің болашақ педагогикалық тәжірибемде қазақ тілін оқытуда қолданатын тиімді тәсілдер». Өз таңдауыңыздағы әдістер мен технологияларды негіздеңіз. Оқушының тілдік тұлға ретінде дамуына қалай ықпал ететінін сипаттаңыз және жеке кәсіби ұстанымыңызды рефлексия арқылы көрсетіңіз.
5-тапсырма. Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқытудағы сөйлеу әрекетін дамыту жолдары. Кемінде 3 ғылыми дереккөзге сүйене отырып, шағын ғылыми мақала жазыңыз. Теория мен тәжірибені байланыстырыңыз, ғылыми стиль мен құрылым талаптарын сақтаңыз
Пәннің басты мақсаты – оқушылардың тілдік білімін қалыптастыру, сөйлеу әрекетінің барлық түрін меңгерту және оларды ана тілінде сауатты, еркін, мәдениетті сөйлеуге, жазуға үйрету. Бұл мақсат оқушының тіл арқылы ойлауын, танымын, қарым-қатынас жасау қабілетін дамытуға бағытталған.
Мақсат мазмұнына келесі бағыттар кіреді:
• Тілдік бірліктерді (дыбыс, буын, сөз, сөйлем, мәтін) меңгерту
• Сөйлеу әрекетін (тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым) кешенді дамыту
• Сөздік қорды байыту, тілдік нормаларды меңгерту
• Коммуникативтік дағдыларды қалыптастыру
• Тұлғалық, рухани-адамгершілік және мәдени тәрбие беру
Негізгі міндеттер:
1. Тілдік білім негіздерін меңгерту
• Фонетика, морфология, синтаксис элементтерін жас ерекшелігіне сай түсіндіру
• Сөз мағынасы, сөз тіркесі, сөйлем құрылымын меңгерту
• Орфографиялық және пунктуациялық нормаларды үйрету
2. Сөйлеу әрекетін қалыптастыру
• Тыңдалым: мәтінді түсіну, сұрақ қою, жауап беру
• Айтылым: өз ойын ауызша жеткізу, диалог құру
• Оқылым: мәтінді түсініп оқу, мәнерлеп оқу
• Жазылым: сөйлем, шағын мәтін құрастыру, сауатты жазу
3. Сөздік қорды байыту
• Жаңа сөздерді меңгерту, мағынасын түсіндіру
• Сөздерді сөйлеу жағдаятына сай қолдануға үйрету
• Синоним, антоним, омоним сияқты тілдік құбылыстарды таныту
4.Коммуникативтік дағдыларды дамыту
• Әр түрлі әлеуметтік жағдаяттарда тілдік қарым-қатынас жасауға машықтандыру
• Диалог, пікірталас, рөлдік ойындар арқылы тілдік икемділікті қалыптастыру
• Өз ойын еркін, сауатты, мәдениетті жеткізуге үйрету
5. Тұлғалық және рухани-мәдени тәрбие
• Ана тіліне деген құрмет сезімін қалыптастыру
• Ұлттық құндылықтарды, салт-дәстүрді тіл арқылы таныту
• Тіл мен мәдениеттің байланысын ұғындыру
6. Оқу мотивациясын арттыру
• Қызықты тапсырмалар, ойын элементтері, көрнекілік арқылы оқуға ынталандыру
• Өзін-өзі бағалау, рефлексия жасауға үйрету
• Оқушының жетістікке жетуіне жағдай жасау
Ғалымдар мен ағартушылардың көзқарастары. Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту – оқушыны тілдік тұлға ретінде қалыптастырудың алғашқы әрі шешуші кезеңі. Бұл үдеріс тек тілдік білім берумен шектелмей, баланың ойлау қабілетін, сөйлеу мәдениетін, танымдық белсенділігін, ұлттық дүниетанымын және рухани-адамгершілік қасиеттерін дамытуға бағытталады.
Қазақ тілін оқыту мәселесі – қазақ ағартушылары мен зерттеуші ғалымдардың еңбектерінде терең қарастырылған. Олардың ғылыми тұжырымдары мен әдістемелік ұсыныстары қазіргі білім беру жүйесінде өзектілігін сақтап отыр.
• Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ тіл білімінің негізін қалаушы. Ол дыбыстан бастап, буын, сөз, сөйлемге қарай жүйелі меңгертуді ұсынды. «Тіл – адамның ойлауының құралы» деген тұжырымы тіл мен ойдың тығыз байланысын көрсетеді. Оның «Оқу құралы», «Тіл құрал» еңбектері бастауыш сыныпта тіл үйретудің ғылыми-әдістемелік негізін қалыптастырды.
• Жүсіпбек Аймауытов – тіл мен психологияның өзара байланысын зерттеп, оқыту мазмұны мен әдісі баланың ішкі танымына сай болуы тиіс екенін атап өтті. Ол көрнекілік, ойын, жағдаяттық тәсілдерді тиімді қолдануды ұсынды.
• К.Д. Ушинский – көрнекілік пен жүйелілік принциптерін ұсынған орыс педагогы. Оның «баланың тілі – оның ойының айнасы» деген тұжырымы тіл мен ойдың бірлігін дәлелдейді.
• Л.С. Выготский – сөйлеу мен ойлау дамуының теориясын негіздеп, оқытуда баланың «жақын даму аймағын» ескеруді ұсынды. Оның теориясы диалогтік оқыту, ынтымақтастық және рефлексия тәсілдерінің маңызын арттырады.
• Ф. Оразбаева – қазақ тілін коммуникативтік бағытта оқытудың теориялық негізін қалаған. Ол жағдаяттық, рөлдік, диалогтік әдістердің тиімділігін дәлелдеді.
• С. Иманбаева – бастауыш сыныптарда тіл дамыту әдістерін жүйелеп, мәтінмен жұмыс, мазмұндау, сипаттау, сұрақ-жауап әдістерін тиімді қолдануды ұсынды.
• Ш. Кәрібаев – грамматикалық құрылымдарды меңгертудің тиімді әдістерін, жаттығу түрлерін және бағалау критерийлерін ұсынған. Ол тілдік білім мен сөйлеу әрекетін бірлікте қарастырудың маңызын атап өтті.
Жалпы қорытындыласақ, бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту – терең теориялық және әдістемелік негізге ие. Қазақ ағартушылары мен зерттеуші ғалымдардың еңбектері бұл үдерістің мазмұнын, мақсатын, әдісін және психологиялық ерекшеліктерін айқындайды. Олардың көзқарастары қазіргі білім беру жүйесінде қазақ тілін оқытудың сапасын арттыруға, оқушыны тілдік тұлға ретінде қалыптастыруға қызмет етеді.
Қазақ тілін оқытудың лингводидактикалық негіздері
Қазақ тілін оқыту – тілдік тұлғаны қалыптастыруға бағытталған күрделі әрі көпқырлы педагогикалық үдеріс. Бұл үдерістің табысты жүзеге асуы үшін лингводидактикалық негіздерге сүйену қажет. Лингводидактика – тіл мен оқыту әдістемесінің тоғысқан саласы ретінде оқушының тілдік, коммуникативтік және когнитивтік қабілеттерін дамытуға бағытталады.1. Лингводидактика ұғымы және оның маңызы
Лингводидактика – тіл білімінің дидактикамен байланысқан саласы. Ол тіл үйретудің теориялық және практикалық негіздерін, оқыту мазмұнын, әдістерін, принциптерін, құралдарын зерттейді. Лингводидактика оқушының тілдік тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді.
Негізгі міндеттері:
• Тілдік бірліктерді (фонема, морфема, сөз, сөйлем, мәтін) меңгертудің жолдарын анықтау
• Сөйлеу әрекетін қалыптастырудың тиімді тәсілдерін ұсыну
• Оқытудың психологиялық, педагогикалық және лингвистикалық заңдылықтарын үйлестіру
2. Қазақ тілін оқытудағы лингводидактикалық принциптер
Қазақ тілін оқытуда келесі принциптер басшылыққа алынады:
• Жүйелілік және бірізділік – тілдік материалды қарапайымнан күрделіге қарай меңгерту
• Көрнекілік – визуалды құралдар арқылы қабылдауды жеңілдету
• Коммуникативтік бағыттылық – тілдік қатысымға үйрету
• Тұлғалық-бағдарлы оқыту – оқушының жеке ерекшеліктерін ескеру
• Сөйлеу әрекетіне негізделген оқыту – тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылымды кешенді дамыту
3. Ғалымдар мен ағартушылардың көзқарасы
• Ахмет Байтұрсынұлы – тіл үйретудің дыбыстық әдісін негіздеп, тілдің табиғатын түсіндіру арқылы баланың ойлауын, сөйлеуін дамытуға жол ашты. Оның «Тіл – адамның ойлауының құралы» деген тұжырымы лингводидактиканың философиялық негізін айқындайды.
• Жүсіпбек Аймауытов – тіл мен психология байланысын зерттеп, оқыту мазмұны баланың ішкі танымына сай болуы тиіс екенін атап өтті. Ол көрнекілік пен ойын әдістерін тиімді қолдануды ұсынды.
• Ф.Оразбаева – тілдік қатысым теориясын дамытып, сөйлеу әрекетін қалыптастыру жолдарын нақтылады. Оның еңбектері қазақ тілін коммуникативтік бағытта оқытудың лингводидактикалық негізін қалыптастырды.
4. Лингводидактикалық модельдер мен тәсілдер
Қазақ тілін оқытуда қолданылатын лингводидактикалық модельдер:
• Функционалдық модель – тілдік бірліктерді сөйлеу жағдаятына сай қолдануға үйрету
• Құзыреттілікке негізделген модель – оқушының тілдік, коммуникативтік, мәдени құзыреттілігін қалыптастыру
• Модульдік оқыту – оқу мазмұнын блоктарға бөліп, жүйелі меңгерту
Тиімді тәсілдер:
• Диалогтік оқыту
• Жағдаяттық тапсырмалар
• Рөлдік ойындар
• Мәтінмен жұмыс
• Рефлексия және өзін-өзі бағалау
Қазақ тілін оқытудың лингводидактикалық негіздері – тіл үйретудің ғылыми, әдістемелік және тұлғалық бағыттарын біріктіретін кешенді жүйе. Бұл негіздер оқушының тілдік тұлға ретінде қалыптасуына, сөйлеу әрекетін белсенді меңгеруіне, ұлттық дүниетаным мен мәдениетке бойлауына мүмкіндік береді. Лингводидактика – қазақ тілін оқытудың сапасын арттырудың, мазмұнын тереңдетудің және нәтижесін нақтылаудың басты тетігі.
Қазақ тілін меңгертудің әдістері мен технологиялары .
Қазақ тілін меңгерту – оқушыны тілдік тұлға ретінде қалыптастырудың басты құралы. Бұл үдеріс тек тілдік білім берумен шектелмей, сөйлеу әрекетін, ойлау қабілетін, коммуникативтік дағдыларды, ұлттық дүниетанымды қалыптастыруға бағытталады. Тиімді меңгерту үшін оқыту әдістері мен технологиялары ғылыми негізде таңдалып, оқушының жас ерекшелігі мен танымдық мүмкіндіктеріне сай ұйымдастырылады.
1. Дәстүрлі оқыту әдістері
Қазақ тілін меңгертуде дәстүрлі әдістер оқушының тілдік білімін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Олар:
• Түсіндіру әдісі – жаңа грамматикалық ұғымдарды, сөз мағынасын логикалық жолмен жеткізу
• Жаттығу әдісі – тілдік материалды бекіту, сөйлем құрау, мәтін жазу
• Сұрақ-жауап әдісі – оқушының ойлауын, тілдік белсенділігін арттыру
• Көрнекілік әдісі – сурет, сызба, кесте арқылы қабылдауды жеңілдету
• Талдау және салыстыру – тілдік құбылыстарды терең түсінуге мүмкіндік береді
2. Қазіргі заманғы оқыту технологиялары
Заманауи технологиялар оқушының белсенділігін арттырып, тілдік икемін дамытудың тиімді жолын ұсынады:
Коммуникативтік технология
– Диалог, пікірталас, жағдаяттық тапсырмалар арқылы сөйлеу әрекетін белсендіру
Модульдік оқыту
– Оқу мазмұнын блоктарға бөліп, жүйелі меңгерту
Сараланған оқыту
– Оқушының қабілетіне қарай тапсырма беру, жеке және топтық жұмыс ұйымдастыру
Ойын технологиясы
– Тілдік материалды ойын арқылы меңгерту, қызығушылықты арттыру
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ)
– Электронды ресурстар, интерактивті тапсырмалар, мультимедиалық құралдар арқылы меңгерту
Дәстүрлі әдістер мен жаңа технологиялардың айырмашылығы және тиімділігі.
Айырмашылығы
Дәстүрлі әдістер оқытудың классикалық үлгісіне негізделеді. Мұғалім – негізгі ақпарат көзі, ал оқушы – тыңдаушы және орындаушы рөлінде болады. Бұл әдістерде түсіндіру, жаттығу, сұрақ-жауап, көрнекілік секілді тәсілдер басым. Негізгі мақсат – грамматикалық білім мен жазылым дағдыларын қалыптастыру.
Жаңа технологиялар оқушыны белсенді субъект ретінде қарастырады. Мұғалім – бағыттаушы, ал оқушы – ізденуші, пікір білдіруші. Оқыту интерактивті, жағдаяттық, жобалық, ойын түрінде ұйымдастырылады. Ақпараттық-коммуникациялық құралдар кеңінен қолданылады. Мақсат – сөйлеу әрекетін, тілдік қатысымды, шығармашылық белсенділікті дамыту.
Тиімділігі
Дәстүрлі әдістердің тиімділігі:
• Тілдік құрылымдарды жүйелі меңгертуге мүмкіндік береді
• Грамматикалық ұғымдарды нақты түсіндіруге қолайлы
• Жазылым мен оқылым дағдыларын қалыптастыруда маңызды
Жаңа технологиялардың тиімділігі:
• Оқушының қызығушылығын арттырады
• Сөйлеу әрекетін табиғи жағдаяттарда дамытуға жағдай жасайды
• АКТ арқылы визуализация, интерактивтілік, дербес жұмыс мүмкіндігі артады
• Топтық, жұптық, жеке жұмыс арқылы ынтымақтастық пен рефлексия қалыптасады
Қорытындылай келе, дәстүрлі әдістер – тілдік білімнің іргетасы болса, жаңа технологиялар – сөйлеу әрекетін дамытудың заманауи құралы. Мұғалім осы екі бағытты оқушының жас ерекшелігі мен оқу мақсатына сай үйлестіре қолданғанда ғана оқыту үдерісі нәтижелі болады.
Сөйлеу әрекетін дамытудағы тиімді тәсілдер.
Сөйлеу әрекеті – тіл меңгерудің негізгі мақсаты әрі нәтижесі. Оқушының тілдік икемін, ойлау қабілетін, қарым-қатынас жасау дағдысын қалыптастыру үшін оқыту үдерісінде келесі тәсілдер тиімді деп есептеледі:
1. Диалогтік оқыту
• Оқушы мен мұғалім, оқушы мен оқушы арасындағы белсенді тілдік қарым-қатынас
• Сұрақ-жауап, пікір алмасу, рөлдік диалогтар арқылы сөйлеу икемі дамиды
• Тілдік жағдаяттарда еркін сөйлеуге үйретеді
2. Жағдаяттық тапсырмалар
• Нақты өмірлік жағдайларға негізделген сөйлеу тапсырмалары
• «Дүкенде», «Мектепте», «Кітапханада» сияқты жағдаяттар арқылы тілдік қатысым қалыптасады
• Оқушы сөйлеу әрекетін мағыналы контексте қолданады
3. Рөлдік ойындар
• Оқушы белгілі бір рөлді атқарып, сол рөлге сай сөйлеу үлгісін қолданады
• Шығармашылық, еркін сөйлеу, эмоциялық қатынас дамиды
• Топтық жұмыс арқылы ынтымақтастық қалыптасады
4. Мәтінмен жұмыс
• Мазмұндау, сипаттау, пікір білдіру, сұрақ қою арқылы сөйлеу икемі дамиды
• Мәтін негізінде ойды жүйелеу, логикалық құрылым құру дағдылары қалыптасады
• Жазылым мен айтылым бірлікте дамиды
5. Сурет бойынша сөйлеу
• Көрнекі құрал арқылы ой қозғау, сипаттау, әңгімелеу
• Сөйлеу әрекетінің лексикалық және грамматикалық байлығын арттырады
• Қиял мен тілдік шығармашылықты дамытады
6. АКТ қолдану
• Интерактивті тапсырмалар, бейнематериалдар, дыбыстық жаттығулар
• Тыңдалым мен айтылымды қатар дамытуға мүмкіндік береді
• Оқушының жеке қарқынына сай сөйлеу машығын жетілдіреді
Сөйлеу әрекетін дамыту – қазақ тілін оқытудың басты міндеттерінің бірі. Тиімді тәсілдер оқушыны белсенді тыңдаушыдан белсенді сөйлеушіге айналдырады. Бұл үдеріс тек тілдік дағдыны ғана емес, тұлғалық, мәдени, танымдық қабілеттерді де қалыптастырады. Мұғалімнің міндеті – осы тәсілдерді оқушының деңгейіне, қызығушылығына және оқу мақсатына сай үйлестіре қолдану.
Өзін – өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар
1. Бастауыш сыныпта «Қазақ тілі» пәнін оқытудың негізгі мақсаты қандай?
2. Лингводидактика дегеніміз не және оның оқытудағы рөлі қандай?
3. Дәстүрлі әдістер мен жаңа технологиялардың айырмашылығы неде?
4. Сөйлеу әрекетін дамытуда қандай тәсілдер тиімді деп есептеледі?
5. Коммуникативтік технологияның ерекшелігі неде?
6. Мәтінмен жұмыс сөйлеу әрекетіне қалай әсер етеді?
7. АКТ қолданудың артықшылықтары қандай?
8. Жағдаяттық тапсырмалардың сөйлеу икеміне ықпалы қандай?
9. Диалогтік оқытудың маңызын сипаттаңыз.
10. Қазақ тілін оқытуда ойын технологиясының рөлі қандай?
1-тапсырма. Қазақ тілін оқытудың лингводидактикалық негіздерін сипаттаңыз. Лингводидактика ұғымын анықтап, оның бастауыш сыныптағы маңызын талдаңыз, өз көзқарасыңызды дәлелмен ұсыныңыз.
2-тапсырма. Дәстүрлі әдістер мен жаңа технологиялардың айырмашылығы мен тиімділігі. Екі тәсілді салыстырып, кемінде 5 айырмашылықты нақты көрсетіңіз, мысалдармен дәлелдеп, ұсыныс жасаңыз.
3-тапсырма. Бастауыш сынып оқушыларына арналған сөйлеу әрекетін дамытуға бағытталған сабақ үлгісін құрастырыңыз. Сабақтың мақсаты, міндеттері, әдістері мен технологияларын көрсетіңіз, бағалау критерийлерін ұсыныңыз.
4-тапсырма. «Менің болашақ педагогикалық тәжірибемде қазақ тілін оқытуда қолданатын тиімді тәсілдер». Өз таңдауыңыздағы әдістер мен технологияларды негіздеңіз. Оқушының тілдік тұлға ретінде дамуына қалай ықпал ететінін сипаттаңыз және жеке кәсіби ұстанымыңызды рефлексия арқылы көрсетіңіз.
5-тапсырма. Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқытудағы сөйлеу әрекетін дамыту жолдары. Кемінде 3 ғылыми дереккөзге сүйене отырып, шағын ғылыми мақала жазыңыз. Теория мен тәжірибені байланыстырыңыз, ғылыми стиль мен құрылым талаптарын сақтаңыз
