«Әдебиеттік оқу» – оқушыны көркем сөзбен тәрбиелейтін, әдеби тілдің байлығын меңгертетін, рухани-адамгершілік құндылықтарды бойына сіңіретін негізгі пән. Бұл пәннің теориясы тіл білімі, әдебиеттану, психология және педагогика ғылымдарымен тығыз байланысты.
          Мақсаты – оқушының көркем мәтінді қабылдау, түсіну, талдау және бағалау қабілетін қалыптастыру; әдеби тілде сөйлеу мәдениетін дамыту; ұлттық дүниетаным мен эстетикалық талғамды тәрбиелеу.
          Әдебиеттік оқудың мазмұны мен оқыту әдістері. Әдебиеттік оқудың мазмұны мен оқыту әдістері
          1. Әдебиеттік оқудың мазмұны
          Бастауыш сыныптағы әдебиеттік оқу пәнінің мазмұны – оқушының рухани, тілдік және эстетикалық дамуына бағытталған көркем шығармалар жүйесі. Мазмұн іріктелгенде баланың жас ерекшелігі, қабылдау мүмкіндігі, тәрбиелік және танымдық құндылықтар ескеріледі.
Мазмұндық бағыттар:
• Халық ауыз әдебиеті (ертегі, мақал-мәтел, жұмбақ, батырлар жыры)
• Балалар әдебиеті (поэзия, проза, мысал, шағын әңгімелер)
• Қазақ әдебиетінің классиктері мен заманауи авторлар шығармалары
• Әлем әдебиетінен аударылған тәрбиелік мәні бар туындылар
• Ұлттық құндылықтар мен адамгершілік тақырыптар
          2. Әдебиеттік оқудың оқыту әдістері
          Оқыту әдістері оқушының көркем мәтінді қабылдау, түсіну, талдау және бағалау қабілетін дамытуға бағытталады.
Негізгі әдістер:
• Түсіндіру әдісі – мәтін мазмұнын, әдеби терминдерді, авторлық идеяны ашу
• Сұрақ-жауап әдісі – мәтінге байланысты ой қозғау, пікір білдіру
• Мәнерлеп оқу – көркем сөзді сезіну, дауыс ырғағы арқылы эмоциялық қабылдау
• Рөлдік оқу – кейіпкерлерді сомдау, сахналау
• Мазмұндау және сипаттау – оқушының тілдік икемін дамыту
• Шығармашылық тапсырмалар – эссе, иллюстрация, жалғастыру, көркем жазу
• Диалогтік оқыту – пікір алмасу, әдеби талдау, салыстыру
          Әдебиеттік оқу пәнінің мазмұны мен оқыту әдістері – бастауыш сынып оқушысын көркем сөз арқылы тәрбиелеудің, тілдік және рухани дамуын қамтамасыз етудің маңызды құралы. Бұл бағытты зерттеген ағартушылар мен ғалымдар қазақ әдебиетін оқытуда ұлттық, эстетикалық және тұлғалық құндылықтарды басты орынға қойып, оқыту мазмұнын ғылыми тұрғыда негіздеді.
          Алғашқы ағартушылардың бірі – Ыбырай Алтынсарин қазақ балаларына арналған әдеби шығармалар жазып, «Қазақ хрестоматиясы» арқылы тәрбиелік мәні зор көркем мәтіндерді оқытуға жол ашты. Ол әдеби оқудың мазмұнын ұлттық тәрбиеге бағыттап, баланың адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға ерекше мән берді. Ахмет Байтұрсынұлы «Әдебиет танытқыш» еңбегі арқылы әдеби теорияны жүйелеп, көркем мәтінді талдаудың ғылыми негізін ұсынды. Ол әдеби жанрлар мен көркемдік құралдарды түсіндірудің әдістемелік жолдарын көрсетіп, әдеби білім берудің құрылымын қалыптастырды. Мағжан Жұмабаев «Педагогика» еңбегінде көркем шығарманың баланың рухани дамуына әсерін атап өтіп, әдеби мәтінді сезіммен қабылдау, эмоциялық әсер арқылы тәрбиелеу идеясын ұсынды. Оның көзқарасы әдебиетті оқытуда баланың ішкі дүниесіне әсер етудің маңызын айқындады. С.Рахметова, Р. Әмірова, Б. Қалиев сынды әдіскер-ғалымдар бастауыш сыныпта әдебиеттік оқудың мазмұны мен әдістемесін ғылыми тұрғыда негіздеп, оқулықтар мен әдістемелік құралдар арқылы көркем мәтінмен жұмыс технологиясын жүйеледі. Олар әдеби талдау, шығармашылық тапсырмалар, оқушы белсенділігін арттыру жолдарын нақтылап, әдістемелік тәжірибені байытты.
          Қазіргі зерттеушілер қатарында Г. Бегалиева, А. Жұмабаева, А. Қосымова жаңартылған білім мазмұнына сай әдебиеттік оқудың құзыреттілікке негізделген технологияларын зерттеуде. Ал Ә. Қоңыратбаева, А. Еспенбет, Қ. Салғараұлы әдеби мәтінді ұлттық таным тұрғысынан талдаудың ғылыми негізін ұсынып, көркем шығарманы ұлттық дүниетаныммен байланыстырудың әдістемелік жолдарын көрсетуде.
          Осылайша, әдебиеттік оқудың мазмұны мен оқыту әдістері – көркем мәтін арқылы оқушыны тәрбиелеудің, тілдік және эстетикалық талғамын қалыптастырудың, ұлттық рухты сіңірудің ғылыми-әдістемелік негізі болып табылады.
          Көркем мәтінмен жұмыс технологиясы
          Көркем мәтін – әдебиеттік оқудың өзегі. Мәтінмен жұмыс оқушының қабылдау, ойлау, сөйлеу және бағалау қабілетін дамытады.
Оның негізінде әдебиеттану, педагогика, психология, лингводидактика ғылымдарының ұстанымдары жатыр.
          Негізгі теориялық тіректер:
• М. Жұмабаев – көркем сөздің тәрбиелік, эмоциялық әсерін атап өтті
• А. Байтұрсынұлы – көркем мәтінді талдаудың ғылыми негізін ұсынды
•Қазіргі әдіскерлер – мәтінмен жұмыс технологиясын құзыреттілікке бағыттайды
          Көркем мәтінмен жұмыс кезеңдері. Көркем мәтінмен жұмыс бірнеше логикалық кезеңдерге бөлінеді. Әр кезең оқушының қабылдау, ойлау, сөйлеу және шығармашылық қабілеттерін дамытуды көздейді.
1-кезең: Алдын ала жұмыс
Автор туралы мәлімет беру
Тақырыппен таныстыру
Мәтінге қызығушылық ояту (сурет, сұрақ, болжам)
2-кезең: Мәтінді оқу
Мәнерлеп оқу, рөлдік оқу, топтық оқу
Тыңдалым арқылы эмоциялық қабылдау
Негізгі ойды анықтау
 3-кезең: Мазмұндық талдау
Кейіпкер бейнесін сипаттау
Оқиға желісін жүйелеу
Көркемдік құралдарды анықтау (эпитет, теңеу, метафора)
Авторлық ұстанымды түсіну
4-кезең: Шығармашылық жұмыс
Мәтінді жалғастыру, эссе жазу
Иллюстрация салу, сахналау
Кейіпкерге хат жазу, пікір білдіру
5-кезең: Рефлексия
Оқушының алған әсерін сипаттау
Өз көзқарасын білдіру
«Маған не ұнады?», «Мен не үйрендім?» сұрақтарына жауап беру
Тиімді әдіс-тәсілдер. Көркем мәтінмен жұмыс технологиясында келесі әдістер тиімді деп есептеледі:
Сұрақ-жауап әдісі – мәтін мазмұнын терең түсінуге бағыттайды
Диалогтік оқыту – пікір алмасу, салыстыру, дәлелдеу
Рөлдік оқу – кейіпкер бейнесін дауыс арқылы беру
Кластер, кесте, Венн диаграммасы – мәтін құрылымын визуалды талдау
Жағдаяттық тапсырмалар – мәтінді өмірмен байланыстыру
АКТ қолдану – аудиомәтін, бейнемәтін, интерактивті тапсырмалар
Бағалау және кері байланыс. Көркем мәтінмен жұмыс нәтижесінде оқушының:
Түсіну деңгейі
Талдау қабілеті
Шығармашылық белсенділігі
Сөйлеу мәдениеті
Рефлексия жасау дағдысы бағаланады
Бағалау формалары: критериалды бағалау, өзін-өзі бағалау, топтық пікір.
       Көркем мәтін – тілдің бейнелеу мүмкіндіктерін толық пайдалана отырып, автордың эстетикалық, идеялық, эмоциялық ой-толғамын жеткізетін әдеби шығарма. Ол көркемдік құралдар арқылы оқырманның сезіміне, қиялына, дүниетанымына әсер етеді.
Технологиялық кезеңдері:
•         Алдын ала жұмыс: автормен, тақырыппен танысу
•         Мәтінді оқу: мәнерлеп, рөлмен, топтық
•         Мазмұндық талдау: кейіпкер, оқиға, көркемдік құралдар
•         Шығармашылық жұмыс: эссе, сурет салу, жалғастыру
•         Рефлексия: алған әсерін сипаттау, пікір білдіру
Көркем мәтінмен жұмыс технологиясы – оқушыны көркем сөзбен тәрбиелеудің, әдеби талғамын қалыптастырудың, тілдік және тұлғалық дамуын қамтамасыз етудің кешенді әдістемелік жүйесі. Бұл технологияны тиімді қолдану – әдебиеттік оқу пәнінің сапасын арттырып, оқушыны әдебиетке қызығушылықпен қарайтын тұлғаға айналдырады.

Оқушылардың әдеби талдау дағдысын қалыптастыру

        Оқушылардың әдеби талдау дағдысын қалыптастыру дегеніміз – көркем мәтінді терең түсініп, оның мазмұнын, құрылымын, көркемдік ерекшеліктерін, кейіпкер бейнесін және авторлық ұстанымды саралай білу қабілетін дамыту үдерісі.
          Мәні мен маңызы. Әдеби талдау – көркем мәтінді терең түсініп, оның идеялық мазмұнын, көркемдік ерекшеліктерін, кейіпкер бейнесін, авторлық ұстанымын саралау қабілеті. Бұл дағды оқушының эстетикалық талғамын, ойлау икемін, тілдік мәдениетін және шығармашылық қабілетін дамытады.
Қалыптастыру жолдары
1. Мазмұндық талдау
•         Оқиға желісін жүйелеу
•         Негізгі ойды анықтау
•         Себеп-салдарлық байланыстарды табу
2. Кейіпкер бейнесін ашу
•         Мінезін сипаттау
•         Іс-әрекетін бағалау
•         Кейіпкерге хат жазу, пікір білдіру
3. Көркемдік құралдарды тану
•         Теңеу, эпитет, метафора, символдарды табу
•         Олардың мәтіндегі рөлін түсіндіру
•         Эстетикалық әсерін сипаттау
4.Авторлық ұстанымды түсіну
•         Автордың көзқарасын анықтау
•         Шығарма идеясына баға беру
•         Автор мен кейіпкер арасындағы байланысты талдау
5. Салыстыру және бағалау
•         Әр түрлі кейіпкерлерді салыстыру
•         Әдеби шығармалар арасындағы ұқсастық пен айырмашылық
•         Өз пікірін дәлелдеу, әдеби эссе жазу
Тиімді әдістер мен тәсілдер
•         Диалогтік оқыту, пікірталас
•         Жағдаяттық тапсырмалар
•         Кластер, Венн диаграммасы, кесте
•         Рөлдік оқу, сахналау
•         АКТ құралдары арқылы интерактивті талдау
Әдеби талдау дағдысы – оқушыны көркем сөзді терең түсінуге, бағалауға, өз көзқарасын қалыптастыруға жетелейтін маңызды қабілет. Бұл дағдыны жүйелі қалыптастыру арқылы оқушы әдебиетке қызығушылықпен қарайтын, ойлы, тілдік мәдениеті жоғары тұлғаға айналады.

Өзін – өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар
1. Әдебиеттік оқу пәнінің бастауыш сыныптағы негізгі мақсаты қандай?
2. Бұл пәннің тәрбиелік, танымдық және тілдік маңызы неде?
3. Әдебиеттік оқудың мазмұны қалай іріктеледі және қандай шығармалар қамтылады?
4. Көркем мәтінмен жұмыс технологиясының кезеңдерін атаңыз.
5. Оқушылардың әдеби талдау дағдысын қалыптастыруда қандай тәсілдер тиімді?
6. Ахмет Байтұрсынұлы мен М. Жұмабаевтың көркем мәтінге қатысты көзқарастары қандай?
7. Қазіргі әдіскер-ғалымдардың әдебиеттік оқуға қосқан үлесі қандай?
8. Көркем мәтіннің тәрбиелік мәнін қалай анықтауға болады?
9. Әдеби талдау мен шығармашылық тапсырмалардың байланысы неде?
10. Құзыреттілікке негізделген оқыту технологиясы әдебиеттік оқу пәнінде қалай көрініс табады?

1-тапсырма. Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегіндегі көркем мәтінге қатысты теориялық ұстанымдарын сипаттап, оны қазіргі бастауыш сыныптағы әдебиеттік оқу технологиясымен салыстырыңыз.

2-тапсырма. Бастауыш сыныпқа арналған әдебиеттік оқу сабағын құрастырыңыз. Сабақта көркем мәтін арқылы оқушының әдеби талдау дағдысын қалыптастыруға басымдық беріңіз. Сабақтың мақсаты мен кезеңдерін нақтылаңыз,мәтінді талдау әдістерін енгізу, бағалау критерийлері мен рефлексия формаларын ұсыну.

3-тапсырма. Көркем мәтіннің тәрбиелік әлеуетін зерттеңіз. Қазақ балалар әдебиетінен бір шығарманы таңдап, оның көркемдік ерекшеліктері мен тәрбиелік мазмұнын ғылыми тұрғыда талдаңыз.Ұлттық құндылықтар мен адамгершілік идеяларын ашыңыз..

4-тапсырма. Әдебиеттік оқу пәнін оқытудың дәстүрлі және заманауи технологияларын салыстырып, олардың тиімділігін дәлелдейтін кесте немесе аналитикалық эссе жазыңыз.

5-тапсырма. «Көркем мәтінмен жұмыс – оқушы тұлғасын қалыптастырудың құралы» тақырыбында рефлексиялық зерттеу жазыңыз. Өз тәжірибеңізге немесе бақылауыңызға сүйене отырып, көркем мәтіннің әсерін сипаттау.