Дүниетану – бастауыш сыныптағы интеграциялық сипаттағы пән. Ол оқушыларға қоршаған орта, табиғат, қоғам, адам, техника туралы бастапқы ғылыми түсініктер береді. Бұл пәннің теориялық негізі педагогика, психология, жаратылыстану ғылымдары және әлеуметтік ғылымдармен тығыз байланысты. Оқыту теориясы оқушының жас ерекшелігіне сай білім мазмұнын іріктеуді, танымдық белсенділікті арттыруды, құндылықтық бағдарды қалыптастыруды көздейді. Дүниетану пәні арқылы оқушыда ғылыми көзқарас, экологиялық мәдениет, азаматтық ұстаным, зерттеушілік қабілет қалыптасады.

          Бастауыш сыныпта дүниетану пәнін оқытудың мақсаттары мен міндеттері

          Бастауыш сыныптағы дүниетану пәнін оқытудың негізгі мақсаты – оқушылардың қоршаған орта, табиғат, қоғам және адам туралы ғылыми негізделген бастапқы түсініктерін қалыптастыру. Сонымен қатар, оқушының танымдық белсенділігін, зерттеушілік қабілетін, экологиялық мәдениетін және азаматтық ұстанымын дамыту көзделеді.
Негізгі міндеттері:
1. Қоршаған орта туралы білім қалыптастыру
•         Табиғат құбылыстары, тіршілік иелері, ауа райы, жер бедері туралы түсінік беру
•         Адам мен табиғат арасындағы байланысқа назар аударту
2. Танымдық белсенділікті арттыру
•         Зерттеу, бақылау, салыстыру, қорытынды жасау дағдыларын дамыту
•         Оқушыны сұрақ қоюға, ізденуге ынталандыру
3. Экологиялық тәрбие беру
•         Табиғатты қорғау, ресурстарды үнемдеу, экологиялық қауіпсіздік туралы түсінік қалыптастыру
•         Жауапкершілік пен қамқорлық сезімін тәрбиелеу
4. Азаматтық және әлеуметтік ұстаным қалыптастыру
•         Қоғамдағы рөлін түсіну, ережелер мен құқықтарды меңгеру
•         Отбасы, мектеп, туған өлке туралы білім беру
5. Пәнаралық байланысты жүзеге асыру
•         Дүниетану мазмұнын әдебиеттік оқу, математика, еңбек, музыка пәндерімен байланыстыру
•         Кешенді ойлау мен жүйелі түсінік қалыптастыру
6. Тәжірибелік және шығармашылық әрекетке баулу
•         Жобалық тапсырмалар, бақылау күнделіктері, макет жасау
•         Табиғат бұрышын ұйымдастыру, экскурсиялар, тәжірибелер жүргізу
7. Мәдени және ұлттық құндылықтарды таныту
•         Қазақ халқының табиғатқа көзқарасы, дәстүрлі білімдер мен нанымдар
•         Ұлттық дүниетаным мен тарихи-мәдени мұраларды таныстыру
 
          Дүниетану пәнінің мазмұны және оқыту ерекшеліктері.
          Дүниетану – бастауыш сыныптағы интеграциялық сипаттағы пән. Ол оқушыларға қоршаған орта, табиғат, қоғам, адам, техника және экология туралы бастапқы ғылыми түсініктер береді. Пән мазмұны жаратылыстану ғылымдары (биология, география, экология), әлеуметтік ғылымдар (тарих, қоғамтану) және адамтану элементтерін біріктіреді.
Негізгі мазмұндық бағыттар:
•         Табиғат құбылыстары мен тіршілік иелері
•         Адам және оның денсаулығы
•         Қоғам, отбасы, мектеп, туған өлке
•         Уақыт пен кеңістік туралы түсініктер
•         Экологиялық тәрбие және қауіпсіздік ережелері
Оқыту ерекшеліктері
1. Интеграциялық сипат
– Пән мазмұны бірнеше ғылым саласын біріктіреді
– Пәнаралық байланыс кеңінен жүзеге асады (әдебиеттік оқу, еңбек, музыка, математика)
2. Тәжірибелік бағыт
– Бақылау, тәжірибе, экскурсия, табиғат бұрышын ұйымдастыру
– Оқушының зерттеушілік қабілетін дамыту
3. Көрнекілік пен АКТ қолдану
– Карталар, сызбалар, макеттер, бейнематериалдар
– Интерактивті жаттығулар, виртуалды экскурсиялар
4. Ойын және жағдаяттық әдістер
– Рөлдік ойындар, дидактикалық тапсырмалар
– Өмірлік жағдаяттарды шешу арқылы білімді бекіту
5. Құндылықтық бағдар
– Ұлттық мәдениет, тарихи мұра, табиғатқа деген жауапкершілік
– Азаматтық, патриоттық, экологиялық тәрбие
6. Жас ерекшелігін ескеру
– Мазмұн мен әдістер оқушының қабылдау деңгейіне сай таңдалады
– Қарапайымнан күрделіге, нақтыдан абстрактіге қарай бағытталады
    Дүниетану пәнінің мазмұны – оқушыны қоршаған әлеммен таныстырып, ғылыми көзқарасын қалыптастыратын, тұлғалық қасиеттерін дамытатын маңызды білім саласы. Оқыту ерекшеліктері – пәнді өмірмен байланыстыру, тәжірибелік әрекетке баулу және құндылықтық тәрбие беру арқылы жүзеге асады. Бұл пән оқушыны табиғатты тануға, қоғамда жауапкершілікпен әрекет етуге және ізденімпаз болуға тәрбиелейді.

Табиғат пен қоғам туралы білімді меңгертудің әдістері

        Бастауыш сыныптағы дүниетану пәні оқушылардың табиғат пен қоғам туралы алғашқы ғылыми түсініктерін қалыптастыруға бағытталған. Бұл білімді меңгертуде мұғалім оқушының жас ерекшелігіне, қабылдау деңгейіне және қызығушылығына сай тиімді әдістерді қолдануы қажет.
Бақылау және тәжірибе әдісі арқылы оқушылар табиғи құбылыстарды, тіршілік иелерін, ауа райын, өсімдіктер мен жануарларды тікелей немесе жанама бақылау арқылы таниды. Бұл әдіс оқушының зерттеушілік қабілетін дамытады (Н.А. Рыжова, С.Р. Рахметова).
Көрнекілік әдісі – карталар, макеттер, сызбалар, фотосуреттер, бейнематериалдар арқылы табиғат пен қоғам элементтерін визуалды түрде түсіндіру. К.Д. Ушинский мен Ы. Алтынсарин көрнекілік қағидасын бастауыш білімнің негізі ретінде қарастырған.
Жағдаяттық және ойын әдісі оқушыларды өмірлік жағдаяттарда дұрыс шешім қабылдауға үйретеді. Л.С. Выготский мен Ж. Пиаже баланың ойлау қабілеті ойын арқылы дамитынын дәлелдеген. С. Қожахметова бұл әдісті дамыта оқытумен ұштастырып, белсенділікті арттыру жолдарын ұсынған.
Зерттеу және жобалау әдісі оқушыны дербес ойлауға, шығармашылыққа баулиды. А. Баймұратова мен Г. Нұғманова бұл әдісті дүниетанудағы тұлғалық дамудың құралы ретінде қарастырады.
АКТ қолдану әдісі – интерактивті жаттығулар, виртуалды экскурсиялар, цифрлық ресурстар арқылы оқушылардың қызығушылығын арттырады. М. Жұмабаев пен А. Құлмағамбетова АКТ-ның оқытудағы болашағын ерте болжаған және нақты үлгілерін ұсынған. Пәнаралық байланыс әдісі дүниетану мазмұнын әдебиеттік оқу, еңбек, музыка, математика пәндерімен байланыстыру арқылы кешенді ойлау мен жүйелі түсінік қалыптастырады (Я.А. Коменский, М. Монтессори).
        Қорытындылай келе, табиғат пен қоғам туралы білімді меңгертудің әдістері оқушыны қоршаған әлемді тануға, оны бағалауға және қорғауға бағытталған. Бұл әдістер оқушының танымдық белсенділігін, логикалық ойлауын және құндылықтық бағдарын қалыптастырады.

Дүниетануды оқытуда зерттеу және бақылау технологиялары

Бастауыш сынып оқушыларына дүниетану пәні арқылы табиғат пен қоғам туралы білімді меңгертуде зерттеу және бақылау технологияларының маңызын, қолдану жолдарын және әдістемелік ерекшеліктерін түсіндіру. Зерттеу және бақылау – бастауыш білім берудегі тұлғалық-бағдарлы оқытудың маңызды компоненттері. Бұл технологиялар оқушыны пассив қабылдаушы емес, белсенді таным субъектісі ретінде қалыптастырады. Оқушы қоршаған ортаны бақылау, сұрақ қою, болжам жасау, тәжірибе жүргізу, қорытынды шығару арқылы ғылыми ойлауға үйренеді. Л.С. Выготский, Ж. Пиаже, Дж. Брунер сынды ғалымдар баланың танымдық дамуы әрекет арқылы жүзеге асатынын дәлелдеген. Ал отандық әдіскерлер А. Баймұратова, С. Қожахметова, Г. Нұғманова зерттеу мен бақылау тәсілдерін бастауышта қолданудың ұлттық үлгілерін ұсынған.
          Зерттеу технологиясы – оқушының дербес танымдық әрекетін ұйымдастыруға бағытталған. Бұл технология арқылы оқушы: мәселе қояды, болжам ұсынады, тәжірибе жүргізеді, нәтижені талдайды және қорытынды жасайды Мысал: «Өсімдік жарықсыз өсе ала ма?» деген сұраққа оқушы тәжірибе арқылы жауап іздейді. Қолдану формалары:мини-зерттеу жобалары, эксперименттік тапсырмалар, зерттеу күнделігі, презентация, постер, макет жасау.  Бақылау технологиясы – табиғи және әлеуметтік нысандарды жүйелі түрде зерттеу. Бұл технология оқушының байқағыштығын, дәлдікке ұмтылуын, қорытынды жасау қабілетін дамытады. Бақылау түрлері: а)табиғи бақылау (ауа райы, өсімдік өсуі, жануарлар мінезі) ә) қоғамдық бақылау (мектеп, көше, отбасы), б) маусымдық бақылау (күзгі өзгерістер, көктемгі тіршілік), в) бақылау күнделігін жүргізу. Н.А. Рыжова мен С.Р. Рахметова бақылау әдісінің экологиялық тәрбие мен дүниетанымдық ұғымдарды қалыптастырудағы рөлін ерекше атап өткен.Ал, технологиялардың тиімділігі: білім алушылардың танымдық белсенділікті арттырады, логикалық ойлау мен дәлелдеу қабілетін дамытады, экологиялық мәдениет пен құндылықтық бағдар қалыптастырады, оқушыны өмірмен байланысты білімге жетелейді, зерттеушілік және шығармашылық қабілеттерді дамытады
          Зерттеу және бақылау технологиялары – дүниетану пәнінің мазмұнын терең меңгертудің, оқушыны белсенді тұлға ретінде қалыптастырудың тиімді құралы. Бұл технологиялар арқылы оқушы қоршаған әлемді тек қабылдап қана қоймай, оны түсінеді, талдайды, бағалайды және қорғауға үйренеді.
Өзін – өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1.       Бастауыш сыныпта дүниетану пәнін оқытудың негізгі мақсаты мен міндеттері қандай?
2.       Дүниетану пәнінің мазмұны қандай бағыттарды қамтиды?
3.       Дүниетану пәнін оқытудың қандай ерекшеліктері бар?
4.       Табиғат пен қоғам туралы білімді меңгертудің тиімді әдістерін атаңыз.
5.       Зерттеу және бақылау технологияларының кезеңдерін сипаттаңыз.
6.       АКТ құралдарын дүниетану сабағында қолданудың артықшылықтары мен шектеулері қандай?
7.       Пәнаралық байланысты жүзеге асырудың маңызы неде?
8.       Экологиялық тәрбие мен азаматтық ұстаным дүниетану пәнінде қалай қалыптасады?
9.       Дүниетану сабағында оқушының танымдық белсенділігін арттыру жолдары қандай?
10.      Дүниетану пәнін оқытуда ұлттық және мәдени құндылықтарды танытудың жолдарын сипаттаңыз.

1-тапсырма. «Дүниетану пәнінің мазмұны мен оқыту ерекшеліктері» тақырыбына шағын ғылыми эссе жазыңыз. Кемінде үш ерекшелікті нақты мысалмен сипаттаңыз.

2-тапсырма. «Туған өлке табиғаты» немесе «Адам және қоғам» тақырыбына бастауыш сыныпқа арналған сабақ жоспарын құрастырыңыз. Сабақта көрнекілік, зерттеу және бақылау элементтерін қолдану жолдарын көрсетіңіз.

3-тапсырма. «Қоршаған ортаны қорғау» тақырыбын меңгертуде қандай әдістер тиімді? Әр әдіске мысал келтіріп, оның артықшылықтарын сипаттаңыз.

 4-тапсырма. Бастауыш сынып оқушысына арналған 2 зерттеу тапсырмасын құрастырыңыз (мысалы: өсімдіктің өсуі, ауа райының өзгерісі).Әр тапсырманың мақсатын және дамытатын қабілетін көрсетіңіз.

5-тапсырма. Маусымдық бақылауға арналған күнделік үлгісін жасаңыз (мысалы: күзгі өзгерістер). Оқушының байқағыштығын дамытуға бағытталған сұрақтар енгізіңіз.