Қазақстан Республикасындағы білім беру жүйесі – ұлттық дамудың және адами капиталды қалыптастырудың негізгі тетігі болып табылатын маңызды әлеуметтік сала. Бұл жүйе Қазақстан Республикасының Конституциясына, «Білім туралы» заңына және басқа да нормативтік-құқықтық актілерге сәйкес жұмыс істейді.
Білім беру саласының басты мақсаты – әрбір азаматқа сапалы білім алуға, жан-жақты дамуға, кәсіби және өмірлік дағдыларды меңгеруге жағдай жасау.
Білім беру жүйесінің жалпы сипаттамасы, деңгейлері және мекеме түрлері:
1. Мектепке дейінгі білім беру
• Балабақшалар, шағын орталықтар, мектепке дейінгі даярлық топтары
• 1 жастан 6 (немесе 7) жасқа дейінгі балаларға арналған
• Міндетті даярлық: 5 жастан бастап мектепалды дайындық
2. Орта білім беру құрылымы үш сатыдан тұрады:
• Бастауыш білім (1–4 сыныптар)
• Негізгі орта білім (5–9 сыныптар)
• Жалпы орта білім (10–11 (немесе 12) сыныптар)
• Жалпы орта білім алу – міндетті
3. Техникалық және кәсіптік білім беру (ТжКБ)
• Колледждер мен лицейлерде жүзеге асырылады
• 9 немесе 11 сыныптан кейін қабылданады
• Мамандарды жұмысшы және орта буын кадрлар ретінде даярлайды
4. Жоғары білім беру
• Университеттер, академиялар, институттар
• Білім беру сатылары: бакалавриат → магистратура → докторантура (PhD)
• Кредиттік оқу жүйесі мен академиялық ұтқырлық енгізілген
5. Қосымша және бейресми білім беру
• Курстар, үйірмелер, онлайн-білім беру платформалары
• «Өмір бойы білім алу» тұжырымдамасына негізделеді.
• Жаңартылған білім беру мазмұны (ЖББМ): құндылыққа бағытталған, құзыреттілікке негізделген оқыту
• Цифрландыру: ақпараттық-коммуникациялық технологияларды білім беру үдерісіне енгізу
• Инклюзивті білім беру: ерекше білімді қажет ететін балаларға тең мүмкіндік беру
• Функционалдық сауаттылық: оқушылардың өмірлік дағдыларын дамытуға бағытталған
• Мұғалімдердің кәсіби дамуы: жүйелі аттестация, біліктілікті арттыру курстары арқылы қолдау
Білім беру саласын басқару
• Басқарушы органдар:
• Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі – орта және техникалық білім беру саласына жауапты
• Ғылым және жоғары білім министрлігі – жоғары оқу орындарын басқару
• Жергілікті деңгей: білім басқармалары мен бөлімдері өңірлік деңгейде білім беру саясатын жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасындағы білім беру жүйесі – көп деңгейлі, үздіксіз және жан-жақты дамуға бағытталған құрылым. Ол халықаралық стандарттарға сәйкес келетін сапалы білім беруді көздейді. Елдің стратегиялық құжаттарында (мысалы, «Қазақстан – 2050» стратегиясы, «Білімді ұлт» сапалы білім беру ұлттық жобасы) білім сапасын арттыру – басты басымдықтардың бірі ретінде белгіленген. Мәтін жалпы мазмұны жағынан нақты және ресми стильге сай жазылған. Дегенмен, грамматикалық, стилистикалық және пунктуациялық тұрғыдан бірнеше түзетуді ұсынамын:
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы (ҚР «Білім туралы» заңын ресми және сенімді дереккөздерден қарауға болады: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319,https://www.gov.kz/memleket/entities/edu, https://egov.kz) қазіргі қолданыстағы нұсқасы бойынша 2007 жылғы 27 шілдеде №319-III қабылданған. Бұл заң еліміздің білім беру саласындағы құқықтық негіздерді, басқару тетіктерін, білім беру деңгейлерін, оқытушы мен білім алушының құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ білім сапасын қамтамасыз ету механизмдерін реттейді.
Бұған дейінгі алғашқы нұсқасы 1999 жылғы 7 маусымда қабылданған болатын. Ал 2007 жылғы заң — жаңартылған әрі кеңейтілген редакция ретінде ұсынылды. Аталған заңда мемлекеттік саясаттың негізгі принциптері, орталық және түрлі деңгейдегі жергілікті атқарушы органдардың білім беру саласындағы құзыреттері нақты белгіленген. Сондай-ақ, білім беру саласындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттейтін, білім процесі субъектілерінің құқықтары мен міндеттері, өкілеттілігі мен жауапкершілігі айқындалған.
Білім беру жүйесінің міндеттері көрсетіліп, осы сала ұйымдарының ережелері, бағдарламалары мен білім деңгейлері нақтыланған. Сонымен қатар, білім беру жүйесін басқару, оның экономикасы және білім беру саласындағы халықаралық қызмет те қамтылған. ҚР-ның білім беру саласында бұдан басқа да жекелеген нормативтік құқықтық актілер бар.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы – еліміздің білім беру саласындағы құқықтық негіздерді, басқару тетіктерін, білім беру деңгейлерін, оқытушы мен білім алушының құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ білім сапасын қамтамасыз ету механизмдерін реттейтін негізгі заңнамалық құжат. Қазіргі қолданыстағы нұсқасы 2007 жылғы 27 шілдеде №319-III заң ретінде қабылданған. Бұған дейінгі алғашқы редакциясы 1999 жылғы 7 маусымда бекітілген болатын. 2007 жылғы заң – жаңартылған әрі кеңейтілген редакция ретінде ұсынылған.
Заңда мемлекеттік білім беру саясатының негізгі принциптері, орталық және жергілікті атқарушы органдардың білім беру саласындағы құзыреттері нақты шектеліп көрсетілген. Сонымен қатар, білім беру саласындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттейтін нормалар, білім беру процесінің субъектілерінің құқықтары мен міндеттері, өкілеттігі мен жауапкершілігі айқындалған. Заңда мемлекеттік білім беру саясатының негізгі принциптері, орталық және жергілікті атқарушы органдардың білім беру саласындағы құзыреттері нақты шектеліп көрсетілген. Сонымен қатар, білім беру саласындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттейтін нормалар, білім беру процесінің субъектілерінің құқықтары мен міндеттері, өкілеттігі мен жауапкершілігі айқындалған. Заңда білім беру жүйесінің міндеттері, осы сала ұйымдарының қызмет ережелері, білім беру бағдарламалары мен деңгейлері нақты сипатталған. Сондай-ақ білім беру жүйесін басқару, оның экономикасы және білім беру саласындағы халықаралық ынтымақтастық мәселелері қамтылған. Қазақстан Республикасының білім беру саласында осы заңнан бөлек, басқа да жекелеген нормативтік-құқықтық актілер қолданылады
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 249 қаулысымен бекітілген бұл тұжырымдама – еліміздің білім беру жүйесін жетілдіруге бағытталған стратегиялық құжат.
Тұжырымдаманың мақсаты: Мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінің сапасын арттыру, қолжетімділігін қамтамасыз ету және бәсекеге қабілетті кадрлар даярлау арқылы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына үлес қосу.
Негізгі бағыттары
1. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту
• Мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының қолжетімділігін кеңейту
• Оқу бағдарламаларын жаңғырту және сапасын арттыру
2. Орта білім беру
• Жаңартылған білім беру мазмұнын енгізу және іске асыру
• Цифрлық білім беру ресурстарын дамыту және қолдану
3. Техникалық және кәсіптік білім беру (ТжКБ)
• Еңбек нарығының қажеттіліктеріне сәйкес мамандар даярлау
• Дуалды оқыту жүйесін дамыту және өндірістік тәжірибені күшейту
4. Педагог мәртебесі
• Мұғалімдердің кәсіби дамуын қолдау және олардың әлеуметтік мәртебесін көтеру
• Педагог кадрларды даярлау жүйесін жетілдіру
5. Білім беру сапасын бағалау
• Ішкі және сыртқы бағалау жүйелерін дамыту
• Академиялық адалдық пен сапа мәдениетін қалыптастыру
Күтілетін нәтижелер
• Білім беру ұйымдарының материалдық-техникалық базасын жақсарту
• Оқушылардың білім сапасын арттыру және халықаралық бағалау жүйелерінде жоғары нәтижелерге қол жеткізу
• Еңбек нарығында сұранысқа ие білікті мамандарды даярлау.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 12 қазандағы № 563 бұйрығымен «Оқытудың кредиттік технологиясы бойынша оқу үдерісін ұйымдастыру қағидалары» жаңа редакцияда бекітілді. Бұл құжат жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында кредиттік технология бойынша оқу үдерісін ұйымдастыру тәртібін айқындайды.
Кредиттік технология – білім алушының дербестігі мен жауапкершілігіне негізделген, оқыту үдерісін икемді және дараландырылған түрде жүргізуге мүмкіндік беретін жүйе. Бұл технологияның негізгі мақсаты – білім алушылардың танымдық белсенділігін арттыру, сыни ойлау мен өз бетімен білім алу қабілетін қалыптастыру, сондай-ақ академиялық ұтқырлықты қамтамасыз ету.
Негізгі қағидаттары
1. Академиялық еркіндік: Білім алушылар жеке оқу траекториясын құруға құқылы (жеке оқу жоспары); Пәндерді таңдау еркіндігі, элективті курстар жиынтығы ұсынылады.
2. Кредиттік өлшем: Оқу пәндерінің көлемі академиялық кредиттермен өлшенеді; 1 кредит = 15 аудиториялық сағат + 30 сағат өзіндік жұмыс; 1 оқу жылы = 60 кредит (әдетте 30 кредит – бір семестрде).
3. Білімді бағалау: Рейтингтік жүйе бойынша: ағымдық, аралық және қорытынды бақылау; GPA (Grade Point Average) – білім алушының жалпы үлгерім көрсеткіші; Әр пән бойынша минималды өту баллы сақталуы тиіс (әдетте 50%).
4. Академиялық күнтізбе: Жыл екі академиялық семестрге (немесе триместр/модуль) бөлінеді; Аралық және қорытынды аттестаттау кезеңдері белгіленеді.
5. Білім алушылардың өзіндік жұмысы (СӨЖ және СӨЖО): Оқу үдерісінің басым бөлігін студенттің өз бетімен дайындалуы құрайды; Студентке бағытталған оқыту қағидаты басшылыққа алынады.
6. Оқу үдерісін ұйымдастыру: Жеке оқу жоспары (ЖОЖ) мен жұмыс оқу жоспары (ЖҰЖ) құрылады; Академиялық кеңесшілер мен эдвайзерлер білім алушыға бағыт береді; Элективті пәндер каталогы (ЭПК) ұсынылады.
Бұл қағидалар білім беру үдерісінің икемділігін арттыруға, студенттердің жеке оқу траекториясын қалыптастыруға және олардың өзіндік білім алу дағдыларын дамытуға бағытталған.
Қосымша мүмкіндіктер мен ерекшеліктер
• Академиялық ұтқырлық: Студенттер отандық және шетелдік ЖОО-ларда семестрлік немесе жылдық негізде білім ала алады. Бұл академиялық пәндердің сәйкестігін сақтай отырып жүзеге асырылады.
• Халықаралық стандарттарға бейімделу: Кредиттік оқыту жүйесі халықаралық ECTS (European Credit Transfer System) жүйесіне сәйкестендірілген.
• Мамандықтар мен бағдарламалар икемділігі: Әр студенттің кәсіби бағыты мен қызығушылығына сәйкес бейіндік пәндерді таңдау мүмкіндігі артады.
Оқытудың кредиттік технологиясы – қазіргі заманғы білім беру жүйесінің ажырамас бөлігі. Ол білім сапасын арттыруға, студенттердің белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге, еңбек нарығына бейімделген мамандар даярлауға ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл жүйе Қазақстанның білім беру кеңістігін халықаралық стандарттарға жақындатуға елеулі үлес қосуда.
Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 293-VІ ҚРЗ «Педагог мәртебесі туралы» заңы – педагогтардың құқықтарын, міндеттерін, әлеуметтік кепілдіктерін және жауапкершілігін айқындайтын, олардың кәсіби мәртебесін көтеруге бағытталған маңызды нормативтік-құқықтық акт.
Негізгі ережелер
1. Педагог ұғымы
Педагог – педагогтік немесе тиісті бейіні бойынша өзге де кәсіптік білімі бар, білім алушыларды оқыту, тәрбиелеу, әдістемелік қолдау немесе ұйымдастыру бойынша кәсіптік қызметті жүзеге асыратын тұлға.
2. Педагогтің құқықтары
• Кәсіптік қызметті ұйымдастырудың тәсілдері мен нысандарын еркін таңдау
• Лауазымды тұлғалар мен өзге де адамдар тарапынан заңсыз араласудан және кедергілерден қорғалуға құқылы болу
• Білім алушылар мен олардың ата-аналары тарапынан құрметке ие болу
• Ғылыми, зерттеу, шығармашылық және эксперименттік қызметті жүзеге асыру
• Үш жылда бір реттен кем емес біліктілігін арттыру
3. Педагогтің міндеттері
• Білім беру саласындағы заңнаманы сақтау
• Білім алушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оқыту мен тәрбиелеуді жүзеге асыру
• Академиялық адалдық қағидаттарын сақтау
• Өзінің кәсіптік деңгейі мен біліктілігін үздіксіз жетілдіру
4. Әлеуметтік кепілдіктер
• Педагогикалық шеберлікке байланысты біліктілік санаты үшін қосымша ақы төлеу
• Педагогикалық еңбек өтіліне байланысты қосымша ақы төлеу
• Жыл сайынғы ақылы еңбек демалысы кезінде сауықтыруға арналған жәрдемақы төлеу
• Педагогтерді қайта даярлау және біліктілігін арттыру курстарынан тегін өткізу
Бұл Заң – педагогтердің мәртебесін арттыруға, олардың әлеуметтік қорғалуын күшейтуге және білім беру сапасын жақсартуға бағытталған маңызды қадам. Ол мұғалімнің қоғамдағы рөлін заңнамалық тұрғыдан бекітіп, кәсіби дамуына қолайлы жағдай жасайды.
Білім мазмұнын анықтайтын нормативтік құжаттарға сипаттама Қазақстан Республикасында білім мазмұнын реттейтін негізгі нормативтік құжаттар мыналар: білім беру стандарттары, базистік оқу жоспары, оқу жоспарлары, оқу бағдарламалары, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендер (ОӘК).
1. Білім беру стандарты
• Білім беру стандарты – мектеп бітіруші түлектің жалпы білім беру дайындығына қойылатын міндетті талаптар жүйесі.
• Ол оқыту мазмұнына, әдістеріне, бақылау құралдарына және оқу нәтижелеріне нормативтік негіз береді.
• Стандарт – мемлекеттің азамат алдындағы міндеттемесі және азаматтың мемлекет алдындағы жауапкершілігі.
2. Базистік оқу жоспары
• Жалпы білім беретін мектептің оқу жоспары – пәндер тізімі, оқу жылдарына бөлінуі және сағат саны көрсетілген құжат.
• Негізгі оқу жоспары – мемлекеттік стандарттың құрамдас бөлігі, ҚР Оқу-ағарту министрлігі бекітеді.
• Аймақтық базистік оқу жоспары – мемлекеттік үлгіге сүйеніп жасалады және ұсыныс сипатында болады.
• Бұл жоспар мектептің қаржылануына негіз болатын басты құжат ретінде қызмет етеді.
3. Оқу бағдарламалары
• Оқу бағдарламасы – әр пән бойынша меңгерілуі тиіс білім, білік, дағдыларды сипаттайтын нормативтік құжат.
• Онда тақырыптар тізімі, сағат саны, оқу жылдарына бөлінуі және оқыту ұсыныстары қамтылады.
• Бағдарламалар мазмұны оқулықтар мен оқу құралдарында көрініс табады.
• Оқулықтар қысқа, нақты, түсінікті болуы тиіс және оқушыны оқуға үйретуге бағытталады.
Жаңартылған оқу бағдарламаларының ерекшеліктері:
• «Шиыршық» принципі – білім мен дағдыларды біртіндеп күрделендіру
• Блум таксономиясы негізіндегі оқу мақсаттарының иерархиясы
• Пәнішілік және пәнаралық байланыстар
• Әлеуметтік дағдыларды қалыптастыруға баса назар
• Үштілді білім беру саясатын іске асыру
• Кең ауқымды дағдыларды дамыту: сын тұрғысынан ойлау, зерттеу, АКТ, коммуникация, топта жұмыс істеу, шешім қабылдау
• Мұғалім оқу мақсаттарын бірнеше мақсатқа бөліп, сағат санын өз бетімен анықтай алады
• Жоспарлау кезінде бекіту және қайталау сабақтары ескерілуі тиіс
4. Оқу жоспарлары
• Ұзақ мерзімді, орта мерзімді және қысқа мерзімді жоспарлар ұсыныс сипатында беріледі.
• Мұғалімдерге тақырыптар мен бөлімдер бойынша сабақ құрылымын жоспарлауға, оқыту ресурстарын таңдауға бағыт береді.
• Жаңа форматты сабақтар оқушыларды белсенді қатысуға, талқылауға, зерттеуге, өзін-өзі бағалауға ынталандырады.
• Қысқа мерзімді жоспарлау кезінде мұғалім міндетті түрде анықтайды:
• Тілдік оқу мақсаттары
• Саралау тәсілдері
• Метапәндік байланыстар
• «Мәңгілік Ел» құндылықтары мен АКТ интеграциясы
• Мұғалім – тек білім көзі емес, оқушылардың оқу-танымдық әрекетін ұйымдастырушы.
• Ортақ тақырыптар жүйесі пәндерді, бөлімдерді, тақырыптарды кіріктіру мен пәнаралық байланысты жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
5. Оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендер (ОӘК)
• Оқулықтар – негізгі білім көзі, оқушының өзіндік жұмысын ұйымдастыру құралы.
• ОӘК құрамына: оқулық, жұмыс дәптері, әдістемелік нұсқаулық, цифрлық ресурстар кіреді.
• Оқулық мазмұны қысқа, нақты, түсінікті болуы тиіс.
• ОӘК оқыту процесін жүйелеуге және мұғалімнің әдістемелік жұмысын қолдауға бағытталған.
Өзін – өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1. «Білім туралы» заң алғаш рет қай жылы қабылданды және оның негізгі мақсаты қандай?
2. Заңда көрсетілген білім беру деңгейлерін атаңыз.
3. Мемлекеттік білім беру стандарттарының рөлі қандай?
4. Білім беру саласындағы уәкілетті органның құзыреттері қандай?
5. Заң бойынша білім алушылардың қандай құқықтары мен міндеттері бар?
6. Білім беру мазмұнын анықтайтын қандай нормативтік құжаттар заңда көрсетілген бе?
7. Оқытудың кредиттік технологиясы дегеніміз не және оның негізгі мақсаты қандай?
8. Академиялық кредит ұғымын қалай түсіндіресіз?
9. Кредиттік технология бойынша оқу жүктемесі қалай есептеледі?
10. «Педагог мәртебесі туралы» заңның негізгі мақсаты қандай?
1-тапсырма.Құрылымдық сызба немесе кесте жасаңыз. ҚР білім беру жүйесінің деңгейлерін сипаттаңыз: мектепке дейінгі, бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық және кәсіптік, жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі. Мекемелер түрлерін жүйелеңіз: балабақша, мектеп, колледж, ЖОО, қосымша білім беру орталықтары.
2-тапсырма. «Қазақстан Республикасының “Білім туралы” заңының білім беру мазмұнына әсерін талдау» Заңның білім беру мазмұнына әсерін жүйелі түрде жазбаша талдаңыз. Заңның құрылымын сипаттаңыз: негізгі бөлімдері мен мазмұндық баптарын анықтаңыз. Білім беру қағидаттарын (принциптерін) нақты көрсетіңіз. Құқықтық негіздер мен нормативтік тіректерді атаңыз.
3-тапсырма. «Цифрландыру, дуалды оқыту және ваучерлік жүйе: білім беру тұжырымдамасының мазмұндық бағыттары» Цифрландырудың білім беру сапасына әсері туралы пікір. Дуалды оқыту жүйесінің артықшылықтары мен қиындықтары. Тұжырымдаманың мақсаты мен міндеттерін сипаттау. Білім беру деңгейлері бойынша даму бағыттарын көрсету.
4-тапсырма. Академиялық еркіндік пен дербес білім траекториясы туралы ой қорытыңыз. Кредиттік технологияның мәнін түсіндіріңіз.Оқу үрдісін ұйымдастыру қағидаларын сипаттаңыз.
5-тапсырма. «Академиялық еркіндік және дербес білім траекториясы: кредиттік технология негізінде оқу үдерісін ұйымдастыру» кредиттік технологияны талдау. Академиялық еркіндік ұғымы және оның маңызы. Жеке оқу жоспары мен элективті пәндер жүйесі. Кредиттік технологияның құрылымы (GPA, кредит өлшемі, бағалау жүйесі). Оқу үдерісін ұйымдастыру қағидалары (ЖОЖ, ЖҰЖ, эдвайзер, ЭПК, СӨЖ)
6-тапсырма. «Педагог мәртебесі туралы заңның мұғалім беделіне әсері: құқықтар, міндеттер және әлеуметтік қолдау». Заңның педагогикалық мамандықтың қоғамдық беделіне ықпалы. Мұғалімнің кәсіби құқықтары мен міндеттері. Әлеуметтік кепілдіктер: жалақы, демалыс, жәрдемақы. Жүктеме мен біліктілік арттыру курстарының реттелуін талдау.
Білім беру саласының басты мақсаты – әрбір азаматқа сапалы білім алуға, жан-жақты дамуға, кәсіби және өмірлік дағдыларды меңгеруге жағдай жасау.
Білім беру жүйесінің жалпы сипаттамасы, деңгейлері және мекеме түрлері:
1. Мектепке дейінгі білім беру
• Балабақшалар, шағын орталықтар, мектепке дейінгі даярлық топтары
• 1 жастан 6 (немесе 7) жасқа дейінгі балаларға арналған
• Міндетті даярлық: 5 жастан бастап мектепалды дайындық
2. Орта білім беру құрылымы үш сатыдан тұрады:
• Бастауыш білім (1–4 сыныптар)
• Негізгі орта білім (5–9 сыныптар)
• Жалпы орта білім (10–11 (немесе 12) сыныптар)
• Жалпы орта білім алу – міндетті
3. Техникалық және кәсіптік білім беру (ТжКБ)
• Колледждер мен лицейлерде жүзеге асырылады
• 9 немесе 11 сыныптан кейін қабылданады
• Мамандарды жұмысшы және орта буын кадрлар ретінде даярлайды
4. Жоғары білім беру
• Университеттер, академиялар, институттар
• Білім беру сатылары: бакалавриат → магистратура → докторантура (PhD)
• Кредиттік оқу жүйесі мен академиялық ұтқырлық енгізілген
5. Қосымша және бейресми білім беру
• Курстар, үйірмелер, онлайн-білім беру платформалары
• «Өмір бойы білім алу» тұжырымдамасына негізделеді.
Білім беру жүйесінің ерекшеліктері мен бағыттары
• Жаңартылған білім беру мазмұны (ЖББМ): құндылыққа бағытталған, құзыреттілікке негізделген оқыту
• Цифрландыру: ақпараттық-коммуникациялық технологияларды білім беру үдерісіне енгізу
• Инклюзивті білім беру: ерекше білімді қажет ететін балаларға тең мүмкіндік беру
• Функционалдық сауаттылық: оқушылардың өмірлік дағдыларын дамытуға бағытталған
• Мұғалімдердің кәсіби дамуы: жүйелі аттестация, біліктілікті арттыру курстары арқылы қолдау
Білім беру саласын басқару
• Басқарушы органдар:
• Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі – орта және техникалық білім беру саласына жауапты
• Ғылым және жоғары білім министрлігі – жоғары оқу орындарын басқару
• Жергілікті деңгей: білім басқармалары мен бөлімдері өңірлік деңгейде білім беру саясатын жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасындағы білім беру жүйесі – көп деңгейлі, үздіксіз және жан-жақты дамуға бағытталған құрылым. Ол халықаралық стандарттарға сәйкес келетін сапалы білім беруді көздейді. Елдің стратегиялық құжаттарында (мысалы, «Қазақстан – 2050» стратегиясы, «Білімді ұлт» сапалы білім беру ұлттық жобасы) білім сапасын арттыру – басты басымдықтардың бірі ретінде белгіленген. Мәтін жалпы мазмұны жағынан нақты және ресми стильге сай жазылған. Дегенмен, грамматикалық, стилистикалық және пунктуациялық тұрғыдан бірнеше түзетуді ұсынамын:
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы (ҚР «Білім туралы» заңын ресми және сенімді дереккөздерден қарауға болады: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319,https://www.gov.kz/memleket/entities/edu, https://egov.kz) қазіргі қолданыстағы нұсқасы бойынша 2007 жылғы 27 шілдеде №319-III қабылданған. Бұл заң еліміздің білім беру саласындағы құқықтық негіздерді, басқару тетіктерін, білім беру деңгейлерін, оқытушы мен білім алушының құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ білім сапасын қамтамасыз ету механизмдерін реттейді.
Бұған дейінгі алғашқы нұсқасы 1999 жылғы 7 маусымда қабылданған болатын. Ал 2007 жылғы заң — жаңартылған әрі кеңейтілген редакция ретінде ұсынылды. Аталған заңда мемлекеттік саясаттың негізгі принциптері, орталық және түрлі деңгейдегі жергілікті атқарушы органдардың білім беру саласындағы құзыреттері нақты белгіленген. Сондай-ақ, білім беру саласындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттейтін, білім процесі субъектілерінің құқықтары мен міндеттері, өкілеттілігі мен жауапкершілігі айқындалған.
Білім беру жүйесінің міндеттері көрсетіліп, осы сала ұйымдарының ережелері, бағдарламалары мен білім деңгейлері нақтыланған. Сонымен қатар, білім беру жүйесін басқару, оның экономикасы және білім беру саласындағы халықаралық қызмет те қамтылған. ҚР-ның білім беру саласында бұдан басқа да жекелеген нормативтік құқықтық актілер бар.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы – еліміздің білім беру саласындағы құқықтық негіздерді, басқару тетіктерін, білім беру деңгейлерін, оқытушы мен білім алушының құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ білім сапасын қамтамасыз ету механизмдерін реттейтін негізгі заңнамалық құжат. Қазіргі қолданыстағы нұсқасы 2007 жылғы 27 шілдеде №319-III заң ретінде қабылданған. Бұған дейінгі алғашқы редакциясы 1999 жылғы 7 маусымда бекітілген болатын. 2007 жылғы заң – жаңартылған әрі кеңейтілген редакция ретінде ұсынылған.
Заңда мемлекеттік білім беру саясатының негізгі принциптері, орталық және жергілікті атқарушы органдардың білім беру саласындағы құзыреттері нақты шектеліп көрсетілген. Сонымен қатар, білім беру саласындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттейтін нормалар, білім беру процесінің субъектілерінің құқықтары мен міндеттері, өкілеттігі мен жауапкершілігі айқындалған. Заңда мемлекеттік білім беру саясатының негізгі принциптері, орталық және жергілікті атқарушы органдардың білім беру саласындағы құзыреттері нақты шектеліп көрсетілген. Сонымен қатар, білім беру саласындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттейтін нормалар, білім беру процесінің субъектілерінің құқықтары мен міндеттері, өкілеттігі мен жауапкершілігі айқындалған. Заңда білім беру жүйесінің міндеттері, осы сала ұйымдарының қызмет ережелері, білім беру бағдарламалары мен деңгейлері нақты сипатталған. Сондай-ақ білім беру жүйесін басқару, оның экономикасы және білім беру саласындағы халықаралық ынтымақтастық мәселелері қамтылған. Қазақстан Республикасының білім беру саласында осы заңнан бөлек, басқа да жекелеген нормативтік-құқықтық актілер қолданылады
Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 249 қаулысымен бекітілген бұл тұжырымдама – еліміздің білім беру жүйесін жетілдіруге бағытталған стратегиялық құжат.
Тұжырымдаманың мақсаты: Мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінің сапасын арттыру, қолжетімділігін қамтамасыз ету және бәсекеге қабілетті кадрлар даярлау арқылы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына үлес қосу.
Негізгі бағыттары
1. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту
• Мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының қолжетімділігін кеңейту
• Оқу бағдарламаларын жаңғырту және сапасын арттыру
2. Орта білім беру
• Жаңартылған білім беру мазмұнын енгізу және іске асыру
• Цифрлық білім беру ресурстарын дамыту және қолдану
3. Техникалық және кәсіптік білім беру (ТжКБ)
• Еңбек нарығының қажеттіліктеріне сәйкес мамандар даярлау
• Дуалды оқыту жүйесін дамыту және өндірістік тәжірибені күшейту
4. Педагог мәртебесі
• Мұғалімдердің кәсіби дамуын қолдау және олардың әлеуметтік мәртебесін көтеру
• Педагог кадрларды даярлау жүйесін жетілдіру
5. Білім беру сапасын бағалау
• Ішкі және сыртқы бағалау жүйелерін дамыту
• Академиялық адалдық пен сапа мәдениетін қалыптастыру
Күтілетін нәтижелер
• Білім беру ұйымдарының материалдық-техникалық базасын жақсарту
• Оқушылардың білім сапасын арттыру және халықаралық бағалау жүйелерінде жоғары нәтижелерге қол жеткізу
• Еңбек нарығында сұранысқа ие білікті мамандарды даярлау.
Оқытудың кредиттік технологиясы бойынша оқу үдерісін ұйымдастыру қағидалары туралы
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 12 қазандағы № 563 бұйрығымен «Оқытудың кредиттік технологиясы бойынша оқу үдерісін ұйымдастыру қағидалары» жаңа редакцияда бекітілді. Бұл құжат жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында кредиттік технология бойынша оқу үдерісін ұйымдастыру тәртібін айқындайды.
Кредиттік технология – білім алушының дербестігі мен жауапкершілігіне негізделген, оқыту үдерісін икемді және дараландырылған түрде жүргізуге мүмкіндік беретін жүйе. Бұл технологияның негізгі мақсаты – білім алушылардың танымдық белсенділігін арттыру, сыни ойлау мен өз бетімен білім алу қабілетін қалыптастыру, сондай-ақ академиялық ұтқырлықты қамтамасыз ету.
Негізгі қағидаттары
1. Академиялық еркіндік: Білім алушылар жеке оқу траекториясын құруға құқылы (жеке оқу жоспары); Пәндерді таңдау еркіндігі, элективті курстар жиынтығы ұсынылады.
2. Кредиттік өлшем: Оқу пәндерінің көлемі академиялық кредиттермен өлшенеді; 1 кредит = 15 аудиториялық сағат + 30 сағат өзіндік жұмыс; 1 оқу жылы = 60 кредит (әдетте 30 кредит – бір семестрде).
3. Білімді бағалау: Рейтингтік жүйе бойынша: ағымдық, аралық және қорытынды бақылау; GPA (Grade Point Average) – білім алушының жалпы үлгерім көрсеткіші; Әр пән бойынша минималды өту баллы сақталуы тиіс (әдетте 50%).
4. Академиялық күнтізбе: Жыл екі академиялық семестрге (немесе триместр/модуль) бөлінеді; Аралық және қорытынды аттестаттау кезеңдері белгіленеді.
5. Білім алушылардың өзіндік жұмысы (СӨЖ және СӨЖО): Оқу үдерісінің басым бөлігін студенттің өз бетімен дайындалуы құрайды; Студентке бағытталған оқыту қағидаты басшылыққа алынады.
6. Оқу үдерісін ұйымдастыру: Жеке оқу жоспары (ЖОЖ) мен жұмыс оқу жоспары (ЖҰЖ) құрылады; Академиялық кеңесшілер мен эдвайзерлер білім алушыға бағыт береді; Элективті пәндер каталогы (ЭПК) ұсынылады.
Бұл қағидалар білім беру үдерісінің икемділігін арттыруға, студенттердің жеке оқу траекториясын қалыптастыруға және олардың өзіндік білім алу дағдыларын дамытуға бағытталған.
Қосымша мүмкіндіктер мен ерекшеліктер
• Академиялық ұтқырлық: Студенттер отандық және шетелдік ЖОО-ларда семестрлік немесе жылдық негізде білім ала алады. Бұл академиялық пәндердің сәйкестігін сақтай отырып жүзеге асырылады.
• Халықаралық стандарттарға бейімделу: Кредиттік оқыту жүйесі халықаралық ECTS (European Credit Transfer System) жүйесіне сәйкестендірілген.
• Мамандықтар мен бағдарламалар икемділігі: Әр студенттің кәсіби бағыты мен қызығушылығына сәйкес бейіндік пәндерді таңдау мүмкіндігі артады.
Оқытудың кредиттік технологиясы – қазіргі заманғы білім беру жүйесінің ажырамас бөлігі. Ол білім сапасын арттыруға, студенттердің белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге, еңбек нарығына бейімделген мамандар даярлауға ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл жүйе Қазақстанның білім беру кеңістігін халықаралық стандарттарға жақындатуға елеулі үлес қосуда.
Қазақстан Республикасының «Педагог мәртебесі туралы» заңы
Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 293-VІ ҚРЗ «Педагог мәртебесі туралы» заңы – педагогтардың құқықтарын, міндеттерін, әлеуметтік кепілдіктерін және жауапкершілігін айқындайтын, олардың кәсіби мәртебесін көтеруге бағытталған маңызды нормативтік-құқықтық акт.
Негізгі ережелер
1. Педагог ұғымы
Педагог – педагогтік немесе тиісті бейіні бойынша өзге де кәсіптік білімі бар, білім алушыларды оқыту, тәрбиелеу, әдістемелік қолдау немесе ұйымдастыру бойынша кәсіптік қызметті жүзеге асыратын тұлға.
2. Педагогтің құқықтары
• Кәсіптік қызметті ұйымдастырудың тәсілдері мен нысандарын еркін таңдау
• Лауазымды тұлғалар мен өзге де адамдар тарапынан заңсыз араласудан және кедергілерден қорғалуға құқылы болу
• Білім алушылар мен олардың ата-аналары тарапынан құрметке ие болу
• Ғылыми, зерттеу, шығармашылық және эксперименттік қызметті жүзеге асыру
• Үш жылда бір реттен кем емес біліктілігін арттыру
3. Педагогтің міндеттері
• Білім беру саласындағы заңнаманы сақтау
• Білім алушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оқыту мен тәрбиелеуді жүзеге асыру
• Академиялық адалдық қағидаттарын сақтау
• Өзінің кәсіптік деңгейі мен біліктілігін үздіксіз жетілдіру
4. Әлеуметтік кепілдіктер
• Педагогикалық шеберлікке байланысты біліктілік санаты үшін қосымша ақы төлеу
• Педагогикалық еңбек өтіліне байланысты қосымша ақы төлеу
• Жыл сайынғы ақылы еңбек демалысы кезінде сауықтыруға арналған жәрдемақы төлеу
• Педагогтерді қайта даярлау және біліктілігін арттыру курстарынан тегін өткізу
Бұл Заң – педагогтердің мәртебесін арттыруға, олардың әлеуметтік қорғалуын күшейтуге және білім беру сапасын жақсартуға бағытталған маңызды қадам. Ол мұғалімнің қоғамдағы рөлін заңнамалық тұрғыдан бекітіп, кәсіби дамуына қолайлы жағдай жасайды.
Білім мазмұнын анықтайтын нормативтік құжаттарға сипаттама Қазақстан Республикасында білім мазмұнын реттейтін негізгі нормативтік құжаттар мыналар: білім беру стандарттары, базистік оқу жоспары, оқу жоспарлары, оқу бағдарламалары, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендер (ОӘК).
1. Білім беру стандарты
• Білім беру стандарты – мектеп бітіруші түлектің жалпы білім беру дайындығына қойылатын міндетті талаптар жүйесі.
• Ол оқыту мазмұнына, әдістеріне, бақылау құралдарына және оқу нәтижелеріне нормативтік негіз береді.
• Стандарт – мемлекеттің азамат алдындағы міндеттемесі және азаматтың мемлекет алдындағы жауапкершілігі.
2. Базистік оқу жоспары
• Жалпы білім беретін мектептің оқу жоспары – пәндер тізімі, оқу жылдарына бөлінуі және сағат саны көрсетілген құжат.
• Негізгі оқу жоспары – мемлекеттік стандарттың құрамдас бөлігі, ҚР Оқу-ағарту министрлігі бекітеді.
• Аймақтық базистік оқу жоспары – мемлекеттік үлгіге сүйеніп жасалады және ұсыныс сипатында болады.
• Бұл жоспар мектептің қаржылануына негіз болатын басты құжат ретінде қызмет етеді.
3. Оқу бағдарламалары
• Оқу бағдарламасы – әр пән бойынша меңгерілуі тиіс білім, білік, дағдыларды сипаттайтын нормативтік құжат.
• Онда тақырыптар тізімі, сағат саны, оқу жылдарына бөлінуі және оқыту ұсыныстары қамтылады.
• Бағдарламалар мазмұны оқулықтар мен оқу құралдарында көрініс табады.
• Оқулықтар қысқа, нақты, түсінікті болуы тиіс және оқушыны оқуға үйретуге бағытталады.
Жаңартылған оқу бағдарламаларының ерекшеліктері:
• «Шиыршық» принципі – білім мен дағдыларды біртіндеп күрделендіру
• Блум таксономиясы негізіндегі оқу мақсаттарының иерархиясы
• Пәнішілік және пәнаралық байланыстар
• Әлеуметтік дағдыларды қалыптастыруға баса назар
• Үштілді білім беру саясатын іске асыру
• Кең ауқымды дағдыларды дамыту: сын тұрғысынан ойлау, зерттеу, АКТ, коммуникация, топта жұмыс істеу, шешім қабылдау
• Мұғалім оқу мақсаттарын бірнеше мақсатқа бөліп, сағат санын өз бетімен анықтай алады
• Жоспарлау кезінде бекіту және қайталау сабақтары ескерілуі тиіс
4. Оқу жоспарлары
• Ұзақ мерзімді, орта мерзімді және қысқа мерзімді жоспарлар ұсыныс сипатында беріледі.
• Мұғалімдерге тақырыптар мен бөлімдер бойынша сабақ құрылымын жоспарлауға, оқыту ресурстарын таңдауға бағыт береді.
• Жаңа форматты сабақтар оқушыларды белсенді қатысуға, талқылауға, зерттеуге, өзін-өзі бағалауға ынталандырады.
• Қысқа мерзімді жоспарлау кезінде мұғалім міндетті түрде анықтайды:
• Тілдік оқу мақсаттары
• Саралау тәсілдері
• Метапәндік байланыстар
• «Мәңгілік Ел» құндылықтары мен АКТ интеграциясы
• Мұғалім – тек білім көзі емес, оқушылардың оқу-танымдық әрекетін ұйымдастырушы.
• Ортақ тақырыптар жүйесі пәндерді, бөлімдерді, тақырыптарды кіріктіру мен пәнаралық байланысты жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
5. Оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендер (ОӘК)
• Оқулықтар – негізгі білім көзі, оқушының өзіндік жұмысын ұйымдастыру құралы.
• ОӘК құрамына: оқулық, жұмыс дәптері, әдістемелік нұсқаулық, цифрлық ресурстар кіреді.
• Оқулық мазмұны қысқа, нақты, түсінікті болуы тиіс.
• ОӘК оқыту процесін жүйелеуге және мұғалімнің әдістемелік жұмысын қолдауға бағытталған.
Өзін – өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1. «Білім туралы» заң алғаш рет қай жылы қабылданды және оның негізгі мақсаты қандай?
2. Заңда көрсетілген білім беру деңгейлерін атаңыз.
3. Мемлекеттік білім беру стандарттарының рөлі қандай?
4. Білім беру саласындағы уәкілетті органның құзыреттері қандай?
5. Заң бойынша білім алушылардың қандай құқықтары мен міндеттері бар?
6. Білім беру мазмұнын анықтайтын қандай нормативтік құжаттар заңда көрсетілген бе?
7. Оқытудың кредиттік технологиясы дегеніміз не және оның негізгі мақсаты қандай?
8. Академиялық кредит ұғымын қалай түсіндіресіз?
9. Кредиттік технология бойынша оқу жүктемесі қалай есептеледі?
10. «Педагог мәртебесі туралы» заңның негізгі мақсаты қандай?
1-тапсырма.Құрылымдық сызба немесе кесте жасаңыз. ҚР білім беру жүйесінің деңгейлерін сипаттаңыз: мектепке дейінгі, бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық және кәсіптік, жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі. Мекемелер түрлерін жүйелеңіз: балабақша, мектеп, колледж, ЖОО, қосымша білім беру орталықтары.
2-тапсырма. «Қазақстан Республикасының “Білім туралы” заңының білім беру мазмұнына әсерін талдау» Заңның білім беру мазмұнына әсерін жүйелі түрде жазбаша талдаңыз. Заңның құрылымын сипаттаңыз: негізгі бөлімдері мен мазмұндық баптарын анықтаңыз. Білім беру қағидаттарын (принциптерін) нақты көрсетіңіз. Құқықтық негіздер мен нормативтік тіректерді атаңыз.
3-тапсырма. «Цифрландыру, дуалды оқыту және ваучерлік жүйе: білім беру тұжырымдамасының мазмұндық бағыттары» Цифрландырудың білім беру сапасына әсері туралы пікір. Дуалды оқыту жүйесінің артықшылықтары мен қиындықтары. Тұжырымдаманың мақсаты мен міндеттерін сипаттау. Білім беру деңгейлері бойынша даму бағыттарын көрсету.
4-тапсырма. Академиялық еркіндік пен дербес білім траекториясы туралы ой қорытыңыз. Кредиттік технологияның мәнін түсіндіріңіз.Оқу үрдісін ұйымдастыру қағидаларын сипаттаңыз.
5-тапсырма. «Академиялық еркіндік және дербес білім траекториясы: кредиттік технология негізінде оқу үдерісін ұйымдастыру» кредиттік технологияны талдау. Академиялық еркіндік ұғымы және оның маңызы. Жеке оқу жоспары мен элективті пәндер жүйесі. Кредиттік технологияның құрылымы (GPA, кредит өлшемі, бағалау жүйесі). Оқу үдерісін ұйымдастыру қағидалары (ЖОЖ, ЖҰЖ, эдвайзер, ЭПК, СӨЖ)
6-тапсырма. «Педагог мәртебесі туралы заңның мұғалім беделіне әсері: құқықтар, міндеттер және әлеуметтік қолдау». Заңның педагогикалық мамандықтың қоғамдық беделіне ықпалы. Мұғалімнің кәсіби құқықтары мен міндеттері. Әлеуметтік кепілдіктер: жалақы, демалыс, жәрдемақы. Жүктеме мен біліктілік арттыру курстарының реттелуін талдау.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІ
