Оқыту әдістері, тәсілдері және құралдары туралы ұғым. Әдіс – оқу-тәрбие жұмыстарының алдында тұрған міндеттерді дұрыс орындау үшін мұғалім мен оқушылардың бірлесіп жұмыс істеу барысында қолданатын тәсілдер жиынтығы. Әдіс арқылы мақсатқа жету үшін атқарылатын жұмыстар ретке келтіріледі.
Оқыту әдістері оқушылардың танымдық қызығушылығын оятып, ақыл-ойын дамытады, ізденуге және жаңа білімді түсінуге ықпал етеді. Оқытуда ең басты нәрсе – оқушылардың танымдық белсенділігі. Әдістер ең анық фактілерді меңгеруге, теория мен тәжірибе арасындағы байланысты нығайтуға мүмкіндік береді.
Оқыту әдісі – оқытушы мен білім алушының оқу мақсаттарына жету жолындағы өзара әрекеттесу тәсілі. Бұл – білім беру, тәрбиелеу және дамыту міндеттерін шешуге бағытталған іс-әрекет формасы. Әдістер білім мазмұнын меңгеруге, танымдық белсенділікті арттыруға және дағды қалыптастыруға бағытталады.
Әдістердің негізгі қызметтері:
• Оқыту: білім мен дағдыны меңгерту
• Дамыту: ойлау, сөйлеу, шығармашылық қабілеттерді жетілдіру
• Тәрбиелеу: құндылықтар мен мінез-құлық қалыптастыру
• Ынталандыру: қызығушылық пен белсенділікті арттыру
• Ұйымдастыру: оқу үдерісін жүйелеу
Оқыту әдістері мазмұнына қарай бірнеше топқа бөлінеді. Сөздік әдістерге лекция, түсіндіру, сұхбат жатады. Көрнекілік әдістер – иллюстрация және демонстрация арқылы жүзеге асады. Практикалық әдістерге жаттығу, зертханалық жұмыс сияқты әрекеттер кіреді. Проблемалық оқыту әдістері – ізденіс, жобалау, зерттеу арқылы оқушыны белсенді танымға жетелейді. Ойын әдістері – рөлдік ойындар мен тренингтер арқылы оқыту процесін жандандырады. Оқыту әдістерін таңдауда мұғалім оқу мақсаттарын, оқушылардың жас ерекшеліктерін, пәннің мазмұнын және оқу ортасын ескеруі тиіс. Әдістердің тиімділігі – олардың оқушыны белсенді әрекетке тартуымен, білімді терең меңгеруге ықпал етуімен өлшенеді.
Оқыту тәсілдері мен құралдары туралы ұғым. Тәсіл – оқыту әдісінің құрамдас бөлігі, яғни әдісті жүзеге асырудың нақты жолы. Әрбір әдіс бірнеше тәсілдер арқылы іске асырылады. Тәсілдер оқу материалының мазмұнына, оқушының деңгейіне және сабақтың мақсатына қарай таңдалады. Олар – оқыту әдісінің элементтері. Мысалы, сабақтың жоспарын хабарлау, оқушылардың зейінін сабаққа аудару, мұғалім көрсеткен іс-қимылдарды қайталау, ақыл-ой жұмыстары – бұлардың барлығы оқыту тәсілдеріне жатады. Тәсілдер оқу материалын түсінуге, меңгеруге және бекітуге ықпал етеді. Оқыту тәсілдерінің түрлеріне мыналар жатады: зейінді шоғырландыру тәсілі, ақпаратты құрылымдау тәсілі, мәселелі жағдаят тудыру тәсілі, қайталау және бекіту тәсілі, қарым-қатынасты басқару тәсілі. Сонымен, тәсілдер оқыту әдістерінің құрамына кіріп, олардың жүзеге асуына көмектеседі.
Оқыту әдістерінің басты қызметтері:
– оқыту (білім мен дағдыны меңгерту);
– ынталандыру (қызығушылық пен белсенділікті арттыру);
– дамыту (ойлау, сөйлеу, шығармашылық қабілеттерді жетілдіру);
– тәрбиелеу (құндылықтар мен мінез-құлық қалыптастыру);
– ұйымдастыру (оқу процесін жүйелеу).
Оқыту құралдары
Оқыту құралдары – білім алуға, іскерлік пен дағдыны қалыптастыруға көмектесетін материалдық және техникалық ресурстар. Олар оқыту әдісі мен тәсілінің тиімділігін арттыратын маңызды компонент болып табылады. Оқыту құралдары оқу процесін визуализациялап, білім алушының белсенділігін күшейтеді.
Оқыту құралдарының түрлері:
– Көрнекі құралдар: суреттер, диаграммалар, макеттер;
– Оқулықтар мен оқу әдебиеті: оқулықтар, оқу құралдары, әдістемелік нұсқаулықтар;
– Дидактикалық материалдар: карточкалар, тапсырмалар, тесттер;
– Техникалық құралдар: компьютер, интерактивті тақта, мультимедиа;
– Нақты объектілер: өндірістік жабдықтар, зертханалық құрылғылар.
Оқушылар үшін білім көзі – бақылау, мұғалім сөзі, баспа материалдары. Оқулықтар, оқу құралдары, ғылыми-көпшілік әдебиеттер және журналдардан оқушылар түрлі ақпараттар алып, сабақта алған білімдерін бекітуге, кеңейтуге және тереңдетуге мүмкіндік алады. Бұл – өз бетімен білім алу әдістерімен қаруланудың негізі.
Кітаппен жұмыс тәсілдері
Кітаппен жұмыс әдісін меңгеру үшін ең алдымен оның тәсілдері игерілуі тиіс. Бастауыш мектепте қолданылатын, көп уақыт алатын статикалық оқу – мәтінді толық меңгертуге бағытталған маңызды тәсіл. Мұндай оқудың мақсаты – мәтінді түсіндіру, оның негізгі идеясын ұғындыру. Жаңа ақпаратты түсінудің құнды әдісі – мәтінді талдау. Оқытушы кітаптар мен журналдарды тақырыпқа сай қолданады. Өздік жұмыстың жиі қолданылатын тәсілдері мыналар:
1. Белгілі бір ақпарат алу және оны бекіту мақсатымен кітапты оқып шығу. Мұғалім оқушыларға мәтінді қысқа мерзім ішінде қалай түсінуге болатынын түсіндіреді. Әдетте, оқушылар мәтінді бір рет оқып шыққан соң, оны талдап, мәтіннің жоспарын жасайды.
2. Түсініксіз сөйлемдер мен сөздердің мағынасын сөздік немесе энциклопедия арқылы ашу. Қосымша әдебиеттерден ақпарат алып, керекті мәліметтерді конспектілеп, оқығанын өз сөзімен айтып көру. Мұғалім оқушыларды мәтіндегі негізгі ойды бөлуге үйретуі тиіс. Жоспар жасау үшін мәтін өзара байланысты бөліктерге бөлініп, әр бөлікке атау беріледі.
3. Қосымша әдебиеттерді қолдану үшін оқушылардың өз бетімен жұмыс істеу қабілеті болуы қажет. Кітаптар мен журналдарды сыни тұрғыдан оқу – оқушының ойлау қабілетін дамытудың тиімді жолы. Идеялардың матрицасы – әртүрлі авторлардың еңбектеріндегі біртекті ойлар мен құбылыстарға салыстырмалы сипаттама беру тәсілі.
Дәріс – білім беру үдерісінің маңызды формасы, студенттерді ғылыми мәліметтермен қамтамасыз етуге бағытталған оқыту қызметінің қажетті бөлігі. Ол тек ақпарат жеткізу құралы ғана емес, сонымен қатар студенттердің сыни ойлауын ынталандыратын, ғылыми көзқарасын қалыптастыратын, шығармашылық белсенділігін дамытатын педагогикалық құрал.
Білікті оқытушының қолындағы дәріс – серпінді және әмбебап оқыту жүйесі. Ол тұжырымдамалар мен идеяларды жүйелі түрде жеткізумен қатар, студенттердің оқу үдерісіне белсенді қатысуын қамтамасыз ету үшін түрлі әдістерді қолданады. «Дәріс» сөзі латынның lection – «оқу» деген сөзінен шыққан. Бұл форма ежелгі Грецияда пайда болып, кейін көне Римде және орта ғасырларда жалғасын тапты. XIX ғасырдың ортасынан бастап ғылыми-техникалық білімдердің қарқынды дамуына байланысты дәріс формасын практикалық сабақтармен толықтыру қажеттілігі туындады. Бұл үрдіс студенттердің жеке белсенділігін арттыруға бағытталды.
Дәрістің мазмұндық сипаттамалары
Тиімді дәріс мазмұны келесі талаптарға сай болуы тиіс:
• Жүргізіліп отырған пән бойынша мәліметтердің көлемі шектен тыс болмауы керек;
• Студенттер ақпаратты қабылдап, есте сақтай алуы тиіс;
• Оқытушы оқу үдерісіне студенттердің белсенді қатысуын қамтамасыз ету үшін әртүрлі әдістерді қолдануы қажет.
Дәріс тек ақпарат беру емес, сонымен қатар ғылымның қолданбалы қырларын, теориялық негіздерін және болашақтағы даму бағыттарын таныстыру құралы. Ол студенттердің ғылыми көзқарастарын, нанымдарын қалыптастырып, олардың орны мен мақсатын түсінуге ықпал етеді.
Дәрістер мазмұнына, құрылымына, материалды ұсыну тәсілдеріне және қорытындылау сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді:
• Академиялық дәріс
• Танымал дәріс
• Жалпы курстық дәріс
• Кіріспе дәріс
• Шолу дәрісі
• Кешенді дәріс
• Анықтамалық дәріс
• Дәстүрлі дәріс
• Дәріс-әңгіме
• Проблемалық дәріс
• Дәріс-пікірталас
• Нақты жағдайларды талдаумен дәріс
• Дәріс-көрнекілік
• Бірге жүргізілетін дәріс
• Алдын ала жоспарланған қателіктермен дәріс
• Дәріс-баспасөз конференциясы
• Кері байланыс техникасын қолдана отырып жүргізілетін дәріс.
Әр дәріс түрі оқытудың мақсатына, аудиторияның ерекшелігіне және пәннің мазмұнына қарай таңдалады. Дәріс – жоғары білім беру жүйесінде кеңінен қолданылатын, ғылыми білімді жүйелі түрде жеткізетін, студенттердің танымдық белсенділігін арттыратын маңызды оқыту формасы. Оның тиімділігі – мазмұнның құрылымдылығы, әдістемелік ұйымдастырылуы және оқытушының кәсіби шеберлігімен тығыз байланысты.
Семинар – практикалық оқу сабақтарының түрі ретінде. Семинар – жоғары оқу орындарындағы практикалық сабақтардың маңызды түрі. Қазіргі жоғары мектептерде семинар гуманитарлық және жаратылыстану пәндері бойынша кеңінен қолданылады және белгілі бір пәнді тереңдетіп оқуға бағытталған.Семинар сабақтары, әдетте, оқылған дәріс тақырыбына байланысты өзекті мәселелерді талқылауға арналады. Оның мақсаты – білім алушылардың танымдық ойлау қабілеттерін дамыту, өзіндік шығармашылық белсенділіктерін шыңдау, теориялық білімді қолдану іскерлігін қалыптастыру.
Семинар барысында студенттер тақырыпқа сай сұрақтар бойынша пікір алмасады, өз көзқарастарын дәлелдейді. Оқытушы білім алушылардың оқу материалын қаншалықты меңгергенін, олардың сенімдері мен түсініктерінің қалыптасу деңгейін бақылап, бағалап, бағыт-бағдар береді. Бұл үдеріс тезистер мен баяндамалар жазу, қосымша әдебиеттерді пайдалану арқылы жүзеге асады.
Семинар сабақтарының басты мақсаты – студенттерге зерттелетін саланың ерекшеліктеріне сәйкес теориялық білімді қолдану дағдыларын меңгеруге мүмкіндік беру. Сонымен қатар, семинар студенттердің теориялық білімін тереңдетуге, талдау жасауға, пікірталас жүргізуге, ғылыми ойлау мен сөйлеу дағдыларын дамытуға бағытталады.
Семинардың ерекшеліктері
• Белсенді қатысуға негізделеді
• Студенттер реферат, презентация, сұрақтар дайындайды
• Пікірталас, сұхбат, топтық жұмыс ұйымдастырылады
• Оқытушы модератор рөлін атқарады
Семинар түрлері
• Теориялық семинар
• Практикалық семинар
• Зерттеу семинары
• Дөңгелек үстел форматындағы семинар.
Семинар сабақтарының мамандар даярлаудағы мүмкіндіктері зор. Сондықтан көптеген кафедралар оны оқу-тәрбие жұмыстарының негізгі формасы ретінде қарастырады. Семинар студенттердің шығармашылық дербестігін дамытады, ғылымға және ғылыми зерттеулерге қызығушылығын арттырады, ғылыми ақпараттарды игеруге, материалды ауызша және жазбаша баяндау өнерін меңгеруге, дамушы ғылыми қағидалар мен қорытындыларды түсінуге мүмкіндік береді.
Практикалық сабақ – теорияны қолдануға бағытталған оқу формасы. Практикалық сабақ – студенттердің дәріс барысында алған білімдерін бекіту, пысықтау және жинақтау мақсатында ұйымдастырылатын оқу жұмысының маңызды түрі. Ол білім алушылардың теориялық білімін нақты тапсырмалар арқылы қолдануға, кәсіби іскерлікті меңгеруге және құзыреттілікті дамытуға бағытталады.
Практикалық сабақтар студенттердің білім игеру үдерісінде ерекше рөл атқарады. Бұл сабақтар алған білімді тереңдетуге, кеңейтуге, бөлшектеп меңгеруге мүмкіндік береді. Сабақтың мазмұны дәріс курсының идеясы мен бағытына сәйкес жоспарланады. Жоспар барлық оқытушылар үшін ортақ болып, кафедра мәжілісінде талқыланады. Сабақтың әдіс-тәсілдері оқытушының кәсіби еркіндігі мен мүмкіндіктеріне қарай ұйымдастырылады. Практикалық сабақтар оқытушымен бірлесе отырып, игерілген білімді нақты практикалық міндеттерді шешу мақсатында қолдану дағдысын қалыптастыру үшін қажет. Бұл сабақтар ғылыми ойлауды, сөйлеу қабілетін дамытады, студенттердің игерген білімін тексеруге және бағалауға мүмкіндік береді.
Практикалық сабақтың мақсаты
• Теориялық білімді нақты тапсырмалар арқылы қолдану
• Дағды қалыптастыру және кәсіби құзыреттілікті дамыту
• Студенттердің шығармашылық және дербес ойлау қабілеттерін жетілдіру
Ерекшеліктері
• Жаттығу орындау
• Есеп шығару
• Кейс-талдау
• Зертханалық жұмыс
• Модельдеу
• Тренинг ұйымдастыру
• Оқытушы тапсырма береді, бағыттайды, бағалайды
• Студенттер жеке, жұптық немесе топтық жұмыс атқарады
Практикалық сабақ түрлері
• Зертханалық сабақ
• Жобалық жұмыс
• Кейс-талдау
• Өндірістік практикум
Өткізу формалары
Практикалық сабақтар өткізу формасына қарай фронтальды, топтық немесе жеке сипатта ұйымдастырылады:
• Фронтальды формада барлық білім алушылар бір уақытта бір тапсырманы өз бетінше немесе оқытушының жетекшілігімен орындайды
• Топтық (жұптық) формада студенттер бір тапсырманы бірлесіп орындауға бағытталады
• Жеке формада әр студентке жеке тапсырма беріледі.
Практикалық сабақтың міндеттері
• Оқу үдерісінде ғылымның заманауи жетістіктерін көрсету
• Студенттердің теориялық және практикалық дайындығын тереңдету
• Оқу үдерісін нақты кәсіби жұмыс жағдайларына жақындату
Практикалық сабақтар – мамандарды даярлаудағы тиімді оқу формаларының бірі. Олар студенттердің кәсіби ойлауын қалыптастырып, білімді қолдану іскерлігін дамытады, ғылыми ақпаратты игеру мен шығармашылық белсенділікті арттыруға ықпал етеді.
Дәріс, семинар, практикалық сабақтардың үшеуінің үйлесімді ұйымдастырылуы – оқу-тәрбие үдерісінің сапасын арттырып, болашақ мамандардың кәсіби қалыптасуына негіз болады. Оқытушының әдістемелік шеберлігі мен білім алушының белсенділігі бұл формалардың тиімділігін айқындайды.
«Интерактив» сөзі ағылшын тілінен аударғанда «inter» – өзара, «act» – әрекет ету деген мағынаны білдіреді. Демек, интербелсенді әдістер – үйренуші мен үйретушінің, сондай-ақ үйренушілердің өзара әрекеттесуін оқу/оқытудың негізі деп танитын және осындай қарым-қатынасқа жағдай жасайтын әдістер жүйесі.
Интербелсенді оқыту – диалогқа, өзара қарым-қатынасқа негізделген оқу формасы. Ол «үйретуші – үйренуші», «үйренуші – үйренуші», «үйренуші – өзімен өзі» форматтарында жүзеге асады. Мұндай оқытуда әңгіме, сұхбат, пікірлесу, бірлескен әрекеттер маңызды рөл атқарады.
Негізгі интербелсенді әдістер мен формалар
Пікірталас әдісі. Пікірталас (лат. discussio – зерттеу, қарау) – қоғамдық жиналыста, жеке әңгімеде, дауда проблемалық мәселені жан-жақты талқылау. Пікірсайыс (фр. débat – дау) – пікірталас терминінің синонимі. Бұл әдіс білім алушылардың ойлау, дәлелдеу, қарсы пікір айту және қорытынды жасау дағдыларын дамытады.
Пікірталас түрлері:
Тренинг әдісі. Тренинг (ағыл. training, train – үйрету, оқыту, тәрбиелеу) – білім алушылардың практикалық дағдыларын, тұлғалық қасиеттерін және қарым-қатынас қабілеттерін дамытуға бағытталған белсенді оқыту әдісі.
Тренингтің мақсаты:
Топтық жұмыс
Топтық жұмыс – оқытушының жалпы және жеке тапсырмалары негізінде шағын топтарда ұйымдастырылатын оқу-танымдық әрекет формасы. Ол студенттер арасындағы өзара іс-қимылды үйлестіреді, жауапкершілік пен ынтымақтастықты дамытады.
Топтық жұмыстың тиімділігі үшін:
Сластенин В.А. бойынша топ түрлері:
Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1. Жоғары мектептегі оқу үдерісінің ерекшеліктері қандай?
2.Дәріс, семинар, практикалық сабақтардың мақсаттары мен айырмашылықтарын сипаттаңыз.
3.Жоғары оқу орнында қолданылатын оқыту әдістерінің түрлерін атаңыз (проблемалық, жобалық, кейс-стади, т.б.).
4. Оқу үдерісін ұйымдастыруда кредиттік технологияның рөлі қандай?
5. Жеке білім беру траекториясы дегеніміз не және ол қалай жүзеге асады?
6. Жоғары мектептегі оқытудың интерактивті формаларына мысал келтіріңіз.
7. Оқу үдерісін ұйымдастыруда цифрлық ресурстар мен платформалардың маңызы қандай?
8. Жоғары мектептегі академиялық еркіндік ұғымын қалай түсінесіз?
9. Оқытушы мен магистрант арасындағы кері байланыстың тиімді формалары қандай?
10.Жоғары білім беру сапасын арттыруға бағытталған заманауи әдістерді сипаттаңыз.
1-тапсырма. Дәріс формасының мәнін, артықшылықтарын, оқу үдерісіндегі рөлін сипаттау; дәрістің мазмұндық, құрылымдық және әдістемелік ерекшеліктерін талдау. «Дәріс – оқу үдерісін ұйымдастырудың жетекші формасы» тақырыбына 300–500 сөз көлемінде эссе жазыңыз.
2-тапсырма. Тақырып: Дәріс түрлерін жіктеу және мысал келтіру. Дәріс түрлерін анықтап, әрқайсысына нақты мысал келтіріңіз. Мысалы, кіріспе дәріс, шолу дәрісі, проблемалық дәріс, бейнедәріс
3-тапсырма. Практикалық сабақтың оқу үдерісіндегі рөлін, мақсаттарын және құрылымын сипаттаңыз.Негізгі бөлімдер:сабақтың мақсаты, жоспарлау кезеңі, тапсырмаларды орындау, қорытынды және бағалау
4-тапсырма.Практикалық сабақтарда қолданылатын әдістерді атаңыз және қысқаша сипаттама беріңіз.Негізгі әдістер:жаттығу, кейс-талдау, зертхана-лық жұмыс
5-тапсырма. Екі сабақ түрін салыстырып, мазмұндық, ұйымдастыру-шылық және әдістемелік ерекшеліктерін талдаңыз. Салыстыру критерийлері: мақсаты, құрылымы, студенттердің белсенділігі, оқытушының рөлі, бағалау тәсілдері
Оқыту әдістері оқушылардың танымдық қызығушылығын оятып, ақыл-ойын дамытады, ізденуге және жаңа білімді түсінуге ықпал етеді. Оқытуда ең басты нәрсе – оқушылардың танымдық белсенділігі. Әдістер ең анық фактілерді меңгеруге, теория мен тәжірибе арасындағы байланысты нығайтуға мүмкіндік береді.
Оқыту әдісі – оқытушы мен білім алушының оқу мақсаттарына жету жолындағы өзара әрекеттесу тәсілі. Бұл – білім беру, тәрбиелеу және дамыту міндеттерін шешуге бағытталған іс-әрекет формасы. Әдістер білім мазмұнын меңгеруге, танымдық белсенділікті арттыруға және дағды қалыптастыруға бағытталады.
Әдістердің негізгі қызметтері:
• Оқыту: білім мен дағдыны меңгерту
• Дамыту: ойлау, сөйлеу, шығармашылық қабілеттерді жетілдіру
• Тәрбиелеу: құндылықтар мен мінез-құлық қалыптастыру
• Ынталандыру: қызығушылық пен белсенділікті арттыру
• Ұйымдастыру: оқу үдерісін жүйелеу
Оқыту әдістері мазмұнына қарай бірнеше топқа бөлінеді. Сөздік әдістерге лекция, түсіндіру, сұхбат жатады. Көрнекілік әдістер – иллюстрация және демонстрация арқылы жүзеге асады. Практикалық әдістерге жаттығу, зертханалық жұмыс сияқты әрекеттер кіреді. Проблемалық оқыту әдістері – ізденіс, жобалау, зерттеу арқылы оқушыны белсенді танымға жетелейді. Ойын әдістері – рөлдік ойындар мен тренингтер арқылы оқыту процесін жандандырады. Оқыту әдістерін таңдауда мұғалім оқу мақсаттарын, оқушылардың жас ерекшеліктерін, пәннің мазмұнын және оқу ортасын ескеруі тиіс. Әдістердің тиімділігі – олардың оқушыны белсенді әрекетке тартуымен, білімді терең меңгеруге ықпал етуімен өлшенеді.
Оқыту тәсілдері мен құралдары туралы ұғым. Тәсіл – оқыту әдісінің құрамдас бөлігі, яғни әдісті жүзеге асырудың нақты жолы. Әрбір әдіс бірнеше тәсілдер арқылы іске асырылады. Тәсілдер оқу материалының мазмұнына, оқушының деңгейіне және сабақтың мақсатына қарай таңдалады. Олар – оқыту әдісінің элементтері. Мысалы, сабақтың жоспарын хабарлау, оқушылардың зейінін сабаққа аудару, мұғалім көрсеткен іс-қимылдарды қайталау, ақыл-ой жұмыстары – бұлардың барлығы оқыту тәсілдеріне жатады. Тәсілдер оқу материалын түсінуге, меңгеруге және бекітуге ықпал етеді. Оқыту тәсілдерінің түрлеріне мыналар жатады: зейінді шоғырландыру тәсілі, ақпаратты құрылымдау тәсілі, мәселелі жағдаят тудыру тәсілі, қайталау және бекіту тәсілі, қарым-қатынасты басқару тәсілі. Сонымен, тәсілдер оқыту әдістерінің құрамына кіріп, олардың жүзеге асуына көмектеседі.
Оқыту әдістерінің басты қызметтері:
– оқыту (білім мен дағдыны меңгерту);
– ынталандыру (қызығушылық пен белсенділікті арттыру);
– дамыту (ойлау, сөйлеу, шығармашылық қабілеттерді жетілдіру);
– тәрбиелеу (құндылықтар мен мінез-құлық қалыптастыру);
– ұйымдастыру (оқу процесін жүйелеу).
Оқыту құралдары
Оқыту құралдары – білім алуға, іскерлік пен дағдыны қалыптастыруға көмектесетін материалдық және техникалық ресурстар. Олар оқыту әдісі мен тәсілінің тиімділігін арттыратын маңызды компонент болып табылады. Оқыту құралдары оқу процесін визуализациялап, білім алушының белсенділігін күшейтеді.
Оқыту құралдарының түрлері:
– Көрнекі құралдар: суреттер, диаграммалар, макеттер;
– Оқулықтар мен оқу әдебиеті: оқулықтар, оқу құралдары, әдістемелік нұсқаулықтар;
– Дидактикалық материалдар: карточкалар, тапсырмалар, тесттер;
– Техникалық құралдар: компьютер, интерактивті тақта, мультимедиа;
– Нақты объектілер: өндірістік жабдықтар, зертханалық құрылғылар.
Оқушылар үшін білім көзі – бақылау, мұғалім сөзі, баспа материалдары. Оқулықтар, оқу құралдары, ғылыми-көпшілік әдебиеттер және журналдардан оқушылар түрлі ақпараттар алып, сабақта алған білімдерін бекітуге, кеңейтуге және тереңдетуге мүмкіндік алады. Бұл – өз бетімен білім алу әдістерімен қаруланудың негізі.
Кітаппен жұмыс тәсілдері
Кітаппен жұмыс әдісін меңгеру үшін ең алдымен оның тәсілдері игерілуі тиіс. Бастауыш мектепте қолданылатын, көп уақыт алатын статикалық оқу – мәтінді толық меңгертуге бағытталған маңызды тәсіл. Мұндай оқудың мақсаты – мәтінді түсіндіру, оның негізгі идеясын ұғындыру. Жаңа ақпаратты түсінудің құнды әдісі – мәтінді талдау. Оқытушы кітаптар мен журналдарды тақырыпқа сай қолданады. Өздік жұмыстың жиі қолданылатын тәсілдері мыналар:
1. Белгілі бір ақпарат алу және оны бекіту мақсатымен кітапты оқып шығу. Мұғалім оқушыларға мәтінді қысқа мерзім ішінде қалай түсінуге болатынын түсіндіреді. Әдетте, оқушылар мәтінді бір рет оқып шыққан соң, оны талдап, мәтіннің жоспарын жасайды.
2. Түсініксіз сөйлемдер мен сөздердің мағынасын сөздік немесе энциклопедия арқылы ашу. Қосымша әдебиеттерден ақпарат алып, керекті мәліметтерді конспектілеп, оқығанын өз сөзімен айтып көру. Мұғалім оқушыларды мәтіндегі негізгі ойды бөлуге үйретуі тиіс. Жоспар жасау үшін мәтін өзара байланысты бөліктерге бөлініп, әр бөлікке атау беріледі.
3. Қосымша әдебиеттерді қолдану үшін оқушылардың өз бетімен жұмыс істеу қабілеті болуы қажет. Кітаптар мен журналдарды сыни тұрғыдан оқу – оқушының ойлау қабілетін дамытудың тиімді жолы. Идеялардың матрицасы – әртүрлі авторлардың еңбектеріндегі біртекті ойлар мен құбылыстарға салыстырмалы сипаттама беру тәсілі.
Дәріс, семинар, практикалық сабақтар.
Дәріс – білім беру үдерісінің маңызды формасы, студенттерді ғылыми мәліметтермен қамтамасыз етуге бағытталған оқыту қызметінің қажетті бөлігі. Ол тек ақпарат жеткізу құралы ғана емес, сонымен қатар студенттердің сыни ойлауын ынталандыратын, ғылыми көзқарасын қалыптастыратын, шығармашылық белсенділігін дамытатын педагогикалық құрал.
Білікті оқытушының қолындағы дәріс – серпінді және әмбебап оқыту жүйесі. Ол тұжырымдамалар мен идеяларды жүйелі түрде жеткізумен қатар, студенттердің оқу үдерісіне белсенді қатысуын қамтамасыз ету үшін түрлі әдістерді қолданады. «Дәріс» сөзі латынның lection – «оқу» деген сөзінен шыққан. Бұл форма ежелгі Грецияда пайда болып, кейін көне Римде және орта ғасырларда жалғасын тапты. XIX ғасырдың ортасынан бастап ғылыми-техникалық білімдердің қарқынды дамуына байланысты дәріс формасын практикалық сабақтармен толықтыру қажеттілігі туындады. Бұл үрдіс студенттердің жеке белсенділігін арттыруға бағытталды.
Дәрістің мазмұндық сипаттамалары
Тиімді дәріс мазмұны келесі талаптарға сай болуы тиіс:
• Жүргізіліп отырған пән бойынша мәліметтердің көлемі шектен тыс болмауы керек;
• Студенттер ақпаратты қабылдап, есте сақтай алуы тиіс;
• Оқытушы оқу үдерісіне студенттердің белсенді қатысуын қамтамасыз ету үшін әртүрлі әдістерді қолдануы қажет.
Дәріс тек ақпарат беру емес, сонымен қатар ғылымның қолданбалы қырларын, теориялық негіздерін және болашақтағы даму бағыттарын таныстыру құралы. Ол студенттердің ғылыми көзқарастарын, нанымдарын қалыптастырып, олардың орны мен мақсатын түсінуге ықпал етеді.
Дәрістер мазмұнына, құрылымына, материалды ұсыну тәсілдеріне және қорытындылау сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді:
• Академиялық дәріс
• Танымал дәріс
• Жалпы курстық дәріс
• Кіріспе дәріс
• Шолу дәрісі
• Кешенді дәріс
• Анықтамалық дәріс
• Дәстүрлі дәріс
• Дәріс-әңгіме
• Проблемалық дәріс
• Дәріс-пікірталас
• Нақты жағдайларды талдаумен дәріс
• Дәріс-көрнекілік
• Бірге жүргізілетін дәріс
• Алдын ала жоспарланған қателіктермен дәріс
• Дәріс-баспасөз конференциясы
• Кері байланыс техникасын қолдана отырып жүргізілетін дәріс.
Әр дәріс түрі оқытудың мақсатына, аудиторияның ерекшелігіне және пәннің мазмұнына қарай таңдалады. Дәріс – жоғары білім беру жүйесінде кеңінен қолданылатын, ғылыми білімді жүйелі түрде жеткізетін, студенттердің танымдық белсенділігін арттыратын маңызды оқыту формасы. Оның тиімділігі – мазмұнның құрылымдылығы, әдістемелік ұйымдастырылуы және оқытушының кәсіби шеберлігімен тығыз байланысты.
Семинар – практикалық оқу сабақтарының түрі ретінде. Семинар – жоғары оқу орындарындағы практикалық сабақтардың маңызды түрі. Қазіргі жоғары мектептерде семинар гуманитарлық және жаратылыстану пәндері бойынша кеңінен қолданылады және белгілі бір пәнді тереңдетіп оқуға бағытталған.Семинар сабақтары, әдетте, оқылған дәріс тақырыбына байланысты өзекті мәселелерді талқылауға арналады. Оның мақсаты – білім алушылардың танымдық ойлау қабілеттерін дамыту, өзіндік шығармашылық белсенділіктерін шыңдау, теориялық білімді қолдану іскерлігін қалыптастыру.
Семинар барысында студенттер тақырыпқа сай сұрақтар бойынша пікір алмасады, өз көзқарастарын дәлелдейді. Оқытушы білім алушылардың оқу материалын қаншалықты меңгергенін, олардың сенімдері мен түсініктерінің қалыптасу деңгейін бақылап, бағалап, бағыт-бағдар береді. Бұл үдеріс тезистер мен баяндамалар жазу, қосымша әдебиеттерді пайдалану арқылы жүзеге асады.
Семинар сабақтарының басты мақсаты – студенттерге зерттелетін саланың ерекшеліктеріне сәйкес теориялық білімді қолдану дағдыларын меңгеруге мүмкіндік беру. Сонымен қатар, семинар студенттердің теориялық білімін тереңдетуге, талдау жасауға, пікірталас жүргізуге, ғылыми ойлау мен сөйлеу дағдыларын дамытуға бағытталады.
Семинардың ерекшеліктері
• Белсенді қатысуға негізделеді
• Студенттер реферат, презентация, сұрақтар дайындайды
• Пікірталас, сұхбат, топтық жұмыс ұйымдастырылады
• Оқытушы модератор рөлін атқарады
Семинар түрлері
• Теориялық семинар
• Практикалық семинар
• Зерттеу семинары
• Дөңгелек үстел форматындағы семинар.
Семинар сабақтарының мамандар даярлаудағы мүмкіндіктері зор. Сондықтан көптеген кафедралар оны оқу-тәрбие жұмыстарының негізгі формасы ретінде қарастырады. Семинар студенттердің шығармашылық дербестігін дамытады, ғылымға және ғылыми зерттеулерге қызығушылығын арттырады, ғылыми ақпараттарды игеруге, материалды ауызша және жазбаша баяндау өнерін меңгеруге, дамушы ғылыми қағидалар мен қорытындыларды түсінуге мүмкіндік береді.
Практикалық сабақ – теорияны қолдануға бағытталған оқу формасы. Практикалық сабақ – студенттердің дәріс барысында алған білімдерін бекіту, пысықтау және жинақтау мақсатында ұйымдастырылатын оқу жұмысының маңызды түрі. Ол білім алушылардың теориялық білімін нақты тапсырмалар арқылы қолдануға, кәсіби іскерлікті меңгеруге және құзыреттілікті дамытуға бағытталады.
Практикалық сабақтар студенттердің білім игеру үдерісінде ерекше рөл атқарады. Бұл сабақтар алған білімді тереңдетуге, кеңейтуге, бөлшектеп меңгеруге мүмкіндік береді. Сабақтың мазмұны дәріс курсының идеясы мен бағытына сәйкес жоспарланады. Жоспар барлық оқытушылар үшін ортақ болып, кафедра мәжілісінде талқыланады. Сабақтың әдіс-тәсілдері оқытушының кәсіби еркіндігі мен мүмкіндіктеріне қарай ұйымдастырылады. Практикалық сабақтар оқытушымен бірлесе отырып, игерілген білімді нақты практикалық міндеттерді шешу мақсатында қолдану дағдысын қалыптастыру үшін қажет. Бұл сабақтар ғылыми ойлауды, сөйлеу қабілетін дамытады, студенттердің игерген білімін тексеруге және бағалауға мүмкіндік береді.
Практикалық сабақтың мақсаты
• Теориялық білімді нақты тапсырмалар арқылы қолдану
• Дағды қалыптастыру және кәсіби құзыреттілікті дамыту
• Студенттердің шығармашылық және дербес ойлау қабілеттерін жетілдіру
Ерекшеліктері
• Жаттығу орындау
• Есеп шығару
• Кейс-талдау
• Зертханалық жұмыс
• Модельдеу
• Тренинг ұйымдастыру
• Оқытушы тапсырма береді, бағыттайды, бағалайды
• Студенттер жеке, жұптық немесе топтық жұмыс атқарады
Практикалық сабақ түрлері
• Зертханалық сабақ
• Жобалық жұмыс
• Кейс-талдау
• Өндірістік практикум
Өткізу формалары
Практикалық сабақтар өткізу формасына қарай фронтальды, топтық немесе жеке сипатта ұйымдастырылады:
• Фронтальды формада барлық білім алушылар бір уақытта бір тапсырманы өз бетінше немесе оқытушының жетекшілігімен орындайды
• Топтық (жұптық) формада студенттер бір тапсырманы бірлесіп орындауға бағытталады
• Жеке формада әр студентке жеке тапсырма беріледі.
Практикалық сабақтың міндеттері
• Оқу үдерісінде ғылымның заманауи жетістіктерін көрсету
• Студенттердің теориялық және практикалық дайындығын тереңдету
• Оқу үдерісін нақты кәсіби жұмыс жағдайларына жақындату
Практикалық сабақтар – мамандарды даярлаудағы тиімді оқу формаларының бірі. Олар студенттердің кәсіби ойлауын қалыптастырып, білімді қолдану іскерлігін дамытады, ғылыми ақпаратты игеру мен шығармашылық белсенділікті арттыруға ықпал етеді.
Дәріс, семинар, практикалық сабақтардың үшеуінің үйлесімді ұйымдастырылуы – оқу-тәрбие үдерісінің сапасын арттырып, болашақ мамандардың кәсіби қалыптасуына негіз болады. Оқытушының әдістемелік шеберлігі мен білім алушының белсенділігі бұл формалардың тиімділігін айқындайды.
Интербелсенді оқыту әдістері: пікірталас, тренинг, топтық жұмыс
«Интерактив» сөзі ағылшын тілінен аударғанда «inter» – өзара, «act» – әрекет ету деген мағынаны білдіреді. Демек, интербелсенді әдістер – үйренуші мен үйретушінің, сондай-ақ үйренушілердің өзара әрекеттесуін оқу/оқытудың негізі деп танитын және осындай қарым-қатынасқа жағдай жасайтын әдістер жүйесі.
Интербелсенді оқыту – диалогқа, өзара қарым-қатынасқа негізделген оқу формасы. Ол «үйретуші – үйренуші», «үйренуші – үйренуші», «үйренуші – өзімен өзі» форматтарында жүзеге асады. Мұндай оқытуда әңгіме, сұхбат, пікірлесу, бірлескен әрекеттер маңызды рөл атқарады.
Негізгі интербелсенді әдістер мен формалар
- Дөңгелек үстел
- Кейс-әдіс
- Пікірталас
- Миға шабуыл
- Акция
- Модерация
- Рөлдік және іскерлік ойындар
- Шағын топтарда жұмыс
- Фильмдерді қарау және талқылау
- Тренинг
- Интерактивті дәріс
- Интеллектуалды ойын
- Фасилитация
- Форум театры
- Ақпаратты қабылдау, бағалау және талқылауға қатысу
- Шешім қабылдау және өз пікірін жеткізу
- Топ мүшелерімен бірлесе әрекет ету
- Коммуникативтік дағдыларды дамыту
- Шығармашылық әлеуетті ашу
- Командада жұмыс істеу қабілетін қалыптастыру
Пікірталас әдісі. Пікірталас (лат. discussio – зерттеу, қарау) – қоғамдық жиналыста, жеке әңгімеде, дауда проблемалық мәселені жан-жақты талқылау. Пікірсайыс (фр. débat – дау) – пікірталас терминінің синонимі. Бұл әдіс білім алушылардың ойлау, дәлелдеу, қарсы пікір айту және қорытынды жасау дағдыларын дамытады.
Пікірталас түрлері:
- Пікір алмасу
- Ойталқы
- Пікірсайыс
- Ойбөліс
- Сөзталас
- Айтыс
Тренинг әдісі. Тренинг (ағыл. training, train – үйрету, оқыту, тәрбиелеу) – білім алушылардың практикалық дағдыларын, тұлғалық қасиеттерін және қарым-қатынас қабілеттерін дамытуға бағытталған белсенді оқыту әдісі.
Тренингтің мақсаты:
- Мінез-құлықты түзету
- Біліктілік пен дағдыны қалыптастыру
- Өзін-өзі тану және ішкі ізденіс
- Психологиялық мәселелерді шешу
- Іскерлік және рөлдік ойындар
- Кейс-талдау
- Топтық талқылау
- Ой-талқы
- Бейнесараптама
- Модерация
- Фасилитация
- Жаттығу ойындары
Топтық жұмыс
Топтық жұмыс – оқытушының жалпы және жеке тапсырмалары негізінде шағын топтарда ұйымдастырылатын оқу-танымдық әрекет формасы. Ол студенттер арасындағы өзара іс-қимылды үйлестіреді, жауапкершілік пен ынтымақтастықты дамытады.
Топтық жұмыстың тиімділігі үшін:
- Мұғалім мен оқушы арасында тығыз қарым-қатынас орнауы
- Топ ережесінің құрылуы
- Стратегиялық тапсырмалардың дұрыс ұйымдастырылуы
- Жоғары деңгейлі ойлау мен түсінуді дамытуға бағытталуы
Сластенин В.А. бойынша топ түрлері:
- Командалық – уақытша тапсырмалар үшін
- Звенолық – тұрақты оқу топтары
- Кооперативтік – тапсырманың бір бөлігін орындайтын топтар
Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1. Жоғары мектептегі оқу үдерісінің ерекшеліктері қандай?
2.Дәріс, семинар, практикалық сабақтардың мақсаттары мен айырмашылықтарын сипаттаңыз.
3.Жоғары оқу орнында қолданылатын оқыту әдістерінің түрлерін атаңыз (проблемалық, жобалық, кейс-стади, т.б.).
4. Оқу үдерісін ұйымдастыруда кредиттік технологияның рөлі қандай?
5. Жеке білім беру траекториясы дегеніміз не және ол қалай жүзеге асады?
6. Жоғары мектептегі оқытудың интерактивті формаларына мысал келтіріңіз.
7. Оқу үдерісін ұйымдастыруда цифрлық ресурстар мен платформалардың маңызы қандай?
8. Жоғары мектептегі академиялық еркіндік ұғымын қалай түсінесіз?
9. Оқытушы мен магистрант арасындағы кері байланыстың тиімді формалары қандай?
10.Жоғары білім беру сапасын арттыруға бағытталған заманауи әдістерді сипаттаңыз.
1-тапсырма. Дәріс формасының мәнін, артықшылықтарын, оқу үдерісіндегі рөлін сипаттау; дәрістің мазмұндық, құрылымдық және әдістемелік ерекшеліктерін талдау. «Дәріс – оқу үдерісін ұйымдастырудың жетекші формасы» тақырыбына 300–500 сөз көлемінде эссе жазыңыз.
2-тапсырма. Тақырып: Дәріс түрлерін жіктеу және мысал келтіру. Дәріс түрлерін анықтап, әрқайсысына нақты мысал келтіріңіз. Мысалы, кіріспе дәріс, шолу дәрісі, проблемалық дәріс, бейнедәріс
3-тапсырма. Практикалық сабақтың оқу үдерісіндегі рөлін, мақсаттарын және құрылымын сипаттаңыз.Негізгі бөлімдер:сабақтың мақсаты, жоспарлау кезеңі, тапсырмаларды орындау, қорытынды және бағалау
4-тапсырма.Практикалық сабақтарда қолданылатын әдістерді атаңыз және қысқаша сипаттама беріңіз.Негізгі әдістер:жаттығу, кейс-талдау, зертхана-лық жұмыс
5-тапсырма. Екі сабақ түрін салыстырып, мазмұндық, ұйымдастыру-шылық және әдістемелік ерекшеліктерін талдаңыз. Салыстыру критерийлері: мақсаты, құрылымы, студенттердің белсенділігі, оқытушының рөлі, бағалау тәсілдері
ЖОҒАРЫ МЕКТЕПТЕ ОҚУ ҮДЕРІСІН ҰЙЫМДАСТЫРУ ӘДІСТЕРІ МЕН ТҮРЛЕРІ
