Жоғары мектеп оқытушысының кәсіби құзыреттілігі — бұл білім беру процесін тиімді ұйымдастыруға, ғылыми-зерттеу жүргізуге, студенттермен кәсіби қарым-қатынас орнатуға және білім сапасын арттыруға бағытталған білім, білік, дағды мен тұлғалық қасиеттердің жиынтығы.
Кәсіби құзыреттілік — оқытушының педагогикалық, әдістемелік, ғылыми және тұлғалық қабілеттерінің біртұтас жүйесі. Ол пәндік білімнің тереңдігін, оқыту әдістерін меңгеруді, ғылыми-зерттеу жүргізу қабілетін, ақпараттық технологияларды қолдануды, коммуникативтік және тұлғалық мәдениетті қамтиды. Бұл ұғым құзыреттілікке негізделген білім беру парадигмасымен тығыз байланысты, яғни тек білімді меңгеру емес, оны қолдана білу маңызды.
Қазіргі білім беру кеңістігінде кәсіби білікті мамандарды даярлау міндеті ерекше өзекті. Мұндай маман өз қызметінің мақсаттарын өзі белгілеп, оған жетудің жолдары мен құралдарын анықтап, жүзеге асыру барысында нәтижеге жету үшін жауапкершілікті өз мойнына алуы тиіс. Жоғары мектеп түлегі жұмыс орнында өз профилінің қызметін білуге, оны құруға, өзгертуге және дамытуға қабілетті болуы қажет. Осыған сәйкес, кәсіби құзыреттіліктің жоғары деңгейін қалыптастыру басты міндеттердің бірі болып саналады.
Кәсіби құзыреттіліктің маңызды құрамдас бөлігі — коммуникативтік құзыреттілік. Себебі кез келген маман ақпарат алмасуға және басқалармен өзара әрекеттесуге қатысады. Кәсіби салада қарым-қатынас негізгі қызмет түрі болған жағдайда, коммуникативтік құзыреттілік кәсіби білім берудің негізі ретінде қарастырылады. Кәсіби қарым-қатынас барысында маманның негізгі қызметі — құжаттармен жұмыс істеу, тұлғааралық диалог жүргізу және көпшілік алдында сөйлеу. Қазіргі қатысымда ең маңыздысы — қарым-қатынас серіктестерінің коммуникативтік мақсаттарын нақты жеткізе білу.
Құзыреттілік теориясы В. Чинапах, Я. И. Лефстед, Г. В. Вайлер, Н. Розов, В. В. Сериков, Н. В. Матяш, Ю. В. Койнов және басқа да ғалымдардың еңбектерінде негізделген. Ал кәсіби құзыреттілікті зерттеген ғалымдар қатарында: J.Raven құзыреттілік ұғымын алғаш рет кәсіби контексте сипаттаған; A.Rychen & L.Salganik құзыреттіліктің әлеуметтік және білім беру салаларындағы маңызын зерттеген; P. Weinert құзыреттілікті когнитивтік және функционалдық қабілеттермен байланыстырған; Ә.Табылдиев педагогикалық құзыреттіліктің ұлттық мазмұнын зерттеген; А.Құсайынов жоғары білім беру жүйесіндегі оқытушының кәсіби даму мәселелерін қарастырған; К.Қожахметова тұлғалық-бағдарлы оқыту және құзыреттілік тәсілін негіздеген;
Р.Сыздықова оқытушының әдістемелік құзыреттілігі мен білім беру технологияларын меңгеруін зерттеген; Ж.Әбиев педагогикалық құзыреттіліктің құрылымдық компоненттерін жүйелеген.
Білім беруді жаңарту негіздерінің бірі ретінде құзыреттілік тұрғысынан келуді жақтаушылар күтілетін нәтижелер тұжырымдамасын жасауда негізгі ереже ретінде таңдайды. Бұл бағытты М.В.Рыжаков өзінің «Негізгі жалпы білім берудің мемлекеттік стандарты: теория және практика» атты еңбегінде төмендегідей сипаттайды:
Құзыреттілік ұғымы тек танымдық (когнитивтік) және операционалдық-технологиялық құрамдас бөліктерді ғана емес, сонымен қатар мотивациялық, этикалық, әлеуметтік және мінез-құлықтық компоненттерді қамтиды. Ол оқыту нәтижелерін (білім мен іскерлікті), құндылық бағдар жүйелерін, әдеттерді және т.б. қамтиды.
Құзыреттілік — алынған білім, іскерлік, тәжірибе мен мінез-құлық тәсілдерін нақты жағдаятта, нақты іс-әрекет жағдайында жұмылдыру қабілеті.
Құзыреттілік ұғымы білім мазмұнының нәтижеге бағытталған интеграциясын білдіреді.
Құзыреттіліктер тек мектептегі оқу процесінде ғана емес, сонымен қатар қоршаған ортаның әсерімен, яғни қалыпты, қалыптан тыс және бейформалды білім алу жағдайында да қалыптасады.
Құзыреттілікке негізделген тәсіл қазіргі үздіксіз білім беру жүйесінде, әсіресе кәсіби білім беруде, білімді дамытудың келесі тенденцияларын айқындайды:
1. Үздіксіз білім берудің жалпы жүйесінде өздігінен білім алу кезеңдерінің маңыздылығы артады. Сондықтан қазіргі кезеңде білім алушылардың өз бетінше танымдық және практикалық іс-әрекет дағдыларын қалыптастыру міндеті өзекті.
2. Өздігінен білім алуды дамыту жағдайында оқыту құралдарының рөлі күшейеді. Қазіргі оқыту технологиясында ақпараттық технологиялардың құралдары ерекше маңызға ие.
3. Білім беруді даралап оқыту принципінің рөлі артады, бұл әрбір білім алушы үшін оқу процесін жекешелендіруді көздейді.
4. Білім беруде пәндік-бағдарлы жүйеден жобалау жүйесіне көшуге бағдарланады. «Құзырет» — бұл адамның белгілі бір саладағы құзыреті, яғни білім, іскерлік және дағдылар жиынтығы. Ол субъектінің өзгермелі жағдайларға бейімделуіне мүмкіндік береді. Негізінен, құзырет — белгілі бір жағдайда әрекет ету және өмір сүруге қабілеттілік. Дегенмен, білімсіз құзырет болуы мүмкін емес. Бірақ білімнің өзі — құзырет емес, ол тек құзыретке айналғанда ғана өзінің толық көрінісін табады. Сондықтан қазіргі білім беру технологияларында кейбір батыс елдерінде алдымен белгілі бір құзыреттіліктерді қалыптастыру міндеті қойылады, содан кейін білім алуға үйрету, ал білім негізінде құзыреттіліктердің көрініс табуын тексеру жүзеге асырылады.
Жоғары мектеп оқытушысының кәсіби құзыреттілігі — бұл кіріктірілген іргелі білімдер, адамның қабілеттері мен жинақталған біліктіліктерінің, кәсіби маңызды сапаларының, технологияны жоғары деңгейде меңгеруінің, мәдениеті мен шеберлігінің, ұйымдастырушылық шығармашылық әрекетінің және өзін-өзі дамытуға дайындығының бірігуі. Бұл — жоғары оқу орны педагогының білім беру, тәрбиелеу және дамыту міндеттерін тиімді орындауға қабілеттілігін сипаттайтын кешенді ұғым. Ол тек теориялық біліммен шектелмейді, сонымен қатар тұлғалық қасиеттерді, әдістемелік шеберлікті, технологиялық икемділікті және коммуникативтік қабілеттерді қамтиды. Жоғары оқу орны оқытушысының кәсіби құзыреттілігі — бұл оның қызметінің негізгі бағыттарын жүзеге асыруға қажетті құзыреттердің тұтас жиынтығы: оқу-әдістемелік, ғылыми, тәрбиелік және басқарушылық (кафедра, факультет, университет деңгейінде) қызметтер. Бұл құзыреттілікті дамыту — білім беру сапасын арттырудың, академиялық еркіндікті қамтамасыз етудің және болашақ мамандарды даярлаудың басты шарты. Осыған орай, жоғары мектеп оқытушысы үздіксіз кәсіби дамуға, педагогикалық инновацияларды игеруге және білім алушылармен тиімді қарым-қатынас орнатуға ұмтылуы тиіс. Бұл — XXI ғасырдың талаптарына сай, бәсекеге қабілетті білім беру кеңістігін қалыптастырудың негізі.
Педагогикалық этика мен мәдениет — бұл оқытушының кәсіби тұлғалық болмысын, қарым-қатынас стилін және оқу-тәрбие үдерісіндегі моральдық ұстанымдарын сипаттайтын маңызды категориялар. Олар тек білім беру сапасына ғана емес, студенттің тұлғалық дамуына да тікелей әсер етеді.
Педагогикалық этика — мұғалімнің кәсіби қызметіндегі адамгершілік нормалар мен моральдық қағидаттар жүйесі. Ол оқытушы мен білім алушы арасындағы қарым-қатынаста әдептілік, әділеттілік, жауапкершілік, сыйластық сияқты құндылықтарды басшылыққа алады. Этика педагогикалық мораль принциптерінің мәнін ғана емес, сонымен қатар оның негізгі категориялары мен адамгершілік құндылықтарының мазмұнын да қарастырады.
Адамгершілік құндылықтар — бұл өмір құбылыстарының табиғатын, адамдардың абыройы мен іс-әрекеттерін, олардың қызметі мен қарым-қатынастарының әлеуметтік маңыздылығын бағалаудың бір түрі ретінде әрекет ететін жақсылық пен жамандық, әділеттілік, ар-намыс және басқа да идеялар жүйесі. Бұл ұғымдарға кәсіби педагогикалық парыз, әділеттілік, абырой мен қадір-қасиет, педагогикалық бедел және т.б. жатады. Оларды зерттеудің теориялық қана емес, практикалық мәні де зор.
Педагогикалық этиканы зерттеген көрнекті ғалымдар мен философтар: Сократ, Платон, Аристотель — адамгершілік, тәрбие және ұстаздың рөлі туралы алғашқы философиялық тұжырымдар жасаған; Ян Амос Коменский — мұғалімнің моральдық бейнесін қалыптастыруға ерекше мән беріп, «Ұстаз — адамгершілік үлгісі» қағидасын ұсынған; Жан-Жак Руссо — баланың табиғи дамуына кедергі келтірмейтін, этикалық тұрғыдан дұрыс қарым-қатынас ұстанымдарын негіздеген.
Кеңестік және посткеңестік ғалымдар: А. С. Макаренко — ұжымдық тәрбиенің этикалық негіздерін қалыптастырып, педагогтың мінез-құлқы мен жауапкершілігіне назар аударған; В. А. Сухомлинский — «Мұғалімнің жүрегімен тәрбиелеу» идеясын алға тартқан; Ш. А. Амонашвили — гуманистік педагогиканың негізін қалаушы, оқушыға құрметпен қарау мен этикалық қарым-қатынасты насихаттаған.
Қазақстандық зерттеушілер: Б. Р. Айтмамбетова — педагогикалық мәдениет пен этика мәселелерін әдіснамалық тұрғыдан зерттеген; А. А. Бейсенбаева — мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі мен этикалық ұстанымдарын ұлттық контексте қарастырған; Ф. Б. Бөрібекова, Н. Ж. Жанатбекова — қазіргі заманғы педагогикалық технологиялар мен этикалық нормаларды интеграциялау мәселелерін зерттеген.
Педагогикалық мәдениет — бұл оқытушының кәсіби қызметіндегі адамгершілік, әдістемелік, коммуникативтік және тұлғалық құндылықтардың үйлесімді жиынтығы. Ол мұғалімнің ғылыми-педагогикалық дайындығы, тәрбие үдерісіндегі қарым-қатынасы және оқу-тәрбие жұмысының сапасына әсер ететін ішкі мәдениетінің көрінісі ретінде сипатталады.
Зерттеушілердің пікірінше, педагогикалық мәдениет жеке тұлғаның даму дәрежесі мен тәрбиесін ғана емес, мұғалімнің кәсіби қасиеттерін де қамтиды. Оларға педагогикалық тәжірибе, кәсіби білім, педагогикалық құндылықтар, жаңашылдыққа қызығушылық және шығармашылық өзін-өзі жүзеге асыру жатады.
Педагогикалық мәдениеттің басты компоненттері:
• Педагогикалық ойлау
• Рухани-адамгершілік және мінез-құлық
• Педагогикалық қарым-қатынас
• Сыртқы түр мәдениеті
Педагогикалық мәдениеттің маңызды элементтерінің бірі — қарым-қатынас мәдениеті. Оның негізінде мұғалім тұлғасының жалпы және кәсіби мәдениеті жатыр.
Педагогикалық мәдениеттің негізгі сипаттамалары:
• Педагогикалық шеберлік — мазмұнды, жүйелі, әсерлі сабақ жүргізу қабілеті
• Педагогикалық такт — студентпен қарым-қатынаста әдептілік пен шекараны сақтау
• Мәдени сөйлеу — тілдік сауаттылық, ойды нақты жеткізу
• Этикалық ұстаным — әділеттілік, сыйластық, жауапкершілік
• Өзін-өзі дамыту — кәсіби өсуге ұмтылу, рефлексия жасау
Педагогикалық мәдениетті зерттеген ғалымдар:
Ян Амос Коменский — мұғалімнің адамгершілік бейнесін қалыптастырудың маңызын алғаш сипаттаған; А. С. Макаренко — ұжымдық тәрбиенің мәдени-этикалық негіздерін зерттеген; В. А. Сухомлинский — мұғалімнің жүрекпен тәрбиелеу мәдениетін насихаттаған.
Қазақстандық зерттеушілер:Б. Р. Айтмамбетова — педагогикалық мәдениеттің құрылымдық компоненттерін анықтап, оқытушының кәсіби тұлғасын зерттеген; А. А. Бейсенбаева — мұғалімнің кәсіби мәдениетін ұлттық контексте қарастырған; Мамбеталина Алия Сақтағанқызы — болашақ педагог-психологтардың педагогикалық мәдениетін дамыту бойынша теориялық және тәжірибелік зерттеулер жүргізген.
Педагогикалық мәдениетті Абайдың «толық адам» концепциясына сүйене отырып былайша сипаттауға болады: ұстаздың озат болуы — оның білімінде, әдебінде, мінезінде, ар-ұятында. Педагогикалық мәдениет — тек әдістемелік шеберлік емес, рухани биіктік пен адамгершілік үлгісі.
Абайдың «толық адам» концепциясы ұстаздың ішкі мәдениеті мен сыртқы әрекетінің үйлесімділігін талап етеді. Ол үшін:
• Ақыл — терең ойлау, әділ шешім қабылдау
• Ар — жауапкершілік пен адалдық
• Ғылым — үздіксіз ізденіс пен кәсіби даму
• Мінез — ұстамдылық, сыйластық, сабыр
Сондықтан педагогикалық мәдениет — Абай айтқандай, адамның ішкі байлығы мен сыртқы болмысының үйлесімі. Ұстаз — тек білім беруші емес, рухани тәрбиеші, үлгі болатын тұлға.
Сабақ жоспарлау мен рефлексия — оқытушының кәсіби шеберлігін көрсететін, оқу үдерісінің сапасын арттыратын өзара байланысты екі дидактикалық компонент. Сабақ жоспарлау — бұл оқытушының оқу мақсаттарын, мазмұнын, әдістерін, құралдарын және бағалау тәсілдерін жүйелі түрде ұйымдастыруы. Ол оқу үдерісінің тиімділігін қамтамасыз етеді.
Сабақты жоспарлау сабақтың тақырыбын, мақсатын, мазмұнын; оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың әдіс-тәсілдері мен формаларын; оқыту құралдарын анықтаудан басталады. Сабақ жоспарлаудағы негізгі элемент — сабақтың мақсатын дұрыс қою. Сабақтың мақсаты оқуға тиіс материал жөнінде оқушылардың не білетіндігі және не істей алатындығына байланысты анықталады. Оқытылатын нысанның мазмұндық маңызын ашуға көмектесетін әдіс-тәсілдер мен оқу әрекетін ұтымды ұйымдастыру формалары мұғалімнің алдына қойған мақсатқа сапалы түрде жетуін қамтамасыз етеді. Сабақ барысында рефлексия дегеніміз не? Рефлексия — бұл интроспекция, өзін-өзі бағалау, «өз-өзіне қарау» деген мағына береді. Сабақ аясында рефлексия — бұл оқушылардың өз жағдайын, эмоцияларын, іс-әрекет нәтижелерін бағалайтын кезең. Бұл — оқушылардың өз іс-әрекеттерін түсінуі мен талдауы жүзеге асатын сәт. Оқытушы мен білім алушы өз әрекетін, оқу нәтижесін, эмоциялық күйін және жетістігін саралайды. Рефлексия сабақтың сапасын арттыруға, келесі қадамдарды нақтылауға мүмкіндік береді. Сабақ соңындағы рефлексия алынған материалды бекітуге қызмет етеді. Әдетте, мұғалім оқушыларды өткізген уақыттарын, белсенділіктерін және білімнің пайдасын талдауға шақырады. Сабақтың соңында оқушылардан жалпы баға беру сұралады. Балалардың өздері үшін құнды сәттерді позитивті түрде көрсетуі маңызды: олар нені үйренді, не таңғалдырды немесе жігерлендірді, қандай жаңалық қызықты болды, не істелді.
Рефлексия — субъектінің өзіне және санасына назар аударуы. Ол тұлғалық құрылымдарды, ойлау қабілетін, шешім қабылдауды және басқа да когнитивтік процестерді қамтиды. Пьер Тейяр де Шарден рефлексияны адамды жануарлардан ажырататын қасиет деп сипаттаса, Эрнст Кассирер оны сенсорлық құбылыстарды бөлу қабілеті ретінде қарастырады. А. Буземан рефлексияны сыртқы әлеммен кез келген тәжірибені өзіне аудару деп түсіндіреді.
Психологиялық зерттеулерде рефлексия — зерттеу нәтижелерін түсіну тәсілі ретінде қарастырылады. Ғалымдардың пікірінше, рефлексия — адамның өз іс-әрекетін, ойлауын, сезімін және нәтижесін саналы түрде бағалауы мен түсінуі. Ол тек оқу процесінде ғана емес, ғылыми-зерттеушілік, тұлғалық даму және кәсіби тәжірибе салаларында да маңызды рөл атқарады. Мәселен, Н. В. Кузьмина рефлексияны мұғалімнің өз әрекетіне объективті баға беру қабілеті деп сипаттайды. Ол педагогикалық рефлексияны оқушы мен оқытушы арасындағы қарым-қатынасты терең түсіну құралы ретінде қарастырады. Ал Б. З. Вульфов пен В. И. Харькин: «Рефлексияны ешкім және еш нәрсе алмастыра алмайды», — деп атап көрсетеді. Олар рефлексияны рухани әлеуетті ашудың инновациялық жолы ретінде бағалайды. Дәулетбек Ләззәт Байшымырқызы заманауи білім беру жүйесінде рефлексия ғылыми-зерттеушілік құзыреттілікті дамытуға ықпал етеді деп тұжырымдайды. Ол оқушылардың талдау, интерпретация, гипотеза жасау қабілеттерін жетілдіру үшін рефлексияны негізгі құрал ретінде ұсынады.
Ғалымдардың зерттеулеріне сүйене отырып, рефлексияны былайша қорытындылауға болады: Рефлексия — танымдық, тұлғалық және кәсіби дамудың негізі. Ол оқу нәтижесін терең түсінуге, өз тәжірибесін бағалауға және келесі қадамдарды жоспарлауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, рефлексия — шығармашылық ойлау мен сыни талдаудың катализаторы; мұғалім үшін — сабақ сапасын арттыру құралы, ал студент үшін — өзін-өзі тану мен жетілдіру жолы.
Оқу мотивациясы — бұл студенттің танымдық белсенділігін, оқу әрекетіне деген ішкі және сыртқы түрткілерін, білім алуға деген қызығушылығын сипаттайтын психологиялық-педагогикалық феномен. Ол жоғары білім беру сапасын қамтамасыз етудің, тұлғалық дамуды қолдаудың және кәсіби құзыреттілікті қалыптастырудың негізгі тетігі ретінде қарастырылады.
1. Ғылыми көзқарастар
Зерттеушілер оқу мотивациясын әртүрлі аспектілерде қарастырады: Л.И.Божович мотивацияны тұлғаның ішкі түрткілеріне негізделген жүйе ретінде сипаттайды. Ол оқу әрекетінің маңыздылығы мен әлеуметтік рөлін мотивацияның негізгі қозғаушы күші деп есептейді. А.К. Маркова мотивация құрылымын: оқу қажеттілігі, оқу маңызы, түрткі, мақсат, эмоция, қатынас және қызығушылық сияқты компоненттер арқылы жүйелейді. Ол мотивацияны оқу әрекетінің ішкі динамикасы ретінде қарастырып, оның тұрақтылығы мен өзгермелілігін зерттейді. Н.В. Кузьмина педагогикалық рефлексияны мотивациямен тығыз байланыстырады. Ол мұғалімнің өз әрекетіне объективті баға беру қабілеті арқылы студенттің оқу мотивациясын арттыруға ықпал ететінін көрсетеді. Г.Ертукешова, Б.Ш. Байжуманова және Ұ. Туякова жетістікке жету мотивациясын табандылық, өзін-өзі анықтау, өмірлік жоспар құру және рефлексия сияқты факторлармен байланыстырады. Эмпирикалық зерттеулер студенттердің мотивациясы жас ерекшелігіне, мамандық бағытына және әлеуметтік ортаға тәуелді екенін дәлелдейді. Б.Е. Сабырбай және Г.Қ. Айкинбаева оқу мотивациясы мен эмоциялық интеллект арасындағы байланысты зерттеп, студенттің оқу белсенділігі мен табысқа жету деңгейі эмоциялық тұрақтылықпен тығыз байланысты екенін көрсетеді.
2. Ағартушылық-рухани негіздер
Қазақ ағартушылары оқу мотивациясын тек танымдық емес, рухани-адамгершілік тұрғыда да қарастырған: Ахмет Байтұрсынұлы: «Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы керектердің жолында жұмыс істеу керек» — бұл сөздер оқу мотивациясының рухани, әлеуметтік және кәсіби негізін ашады. Ол білімді тек ақпарат емес, ұлт болашағының іргетасы деп қарастырған. Ыбырай Алтынсарин: «Баланы тәрбиешінің дәл өзіндей етіп тәрбиелеу мүмкін емес, қайта оны заманына лайық етіп тәрбиелеу керек» — бұл ұстаным студенттің өзіндік жолын табуға бағытталған мотивацияны қолдайды. Ол қызығушылық пен өмірмен байланыстыру арқылы оқуға ынтаны арттыруды ұсынған. Жүсіпбек Аймауытов: «Оқу — адамның ойы мен сезімін тәрбиелейді» — мотивацияны тұлғалық және рухани даму құралы ретінде қарастырған. Ол оқу әрекетіндегі еркіндік пен шығармашылық арқылы ішкі мотивацияны күшейтуді жақтаған.
3. Мотивацияны арттырудың әдістемелік жолдары
• Ішкі мотивацияны дамыту: мақсат қоюға үйрету, қызығушылықты ояту, жеке маңыздылықты көрсету, жетістікке жету сезімін қалыптастыру.
• Белсенді оқыту әдістері: интерактивті тәсілдер, жобалық және зерттеу жұмыстары, топтық жұмыс, цифрлық құралдар.
• Оқытушының рөлі: педагогикалық такт, нақты кері байланыс, жеке қолдау, мотивациялық орта құру.
Тұжырымдай келе, оқу мотивациясы — студенттің білім алуға деген ішкі ұмтылысы мен сыртқы қолдаудың үйлесімділігі. Ғалымдар оны психологиялық құрылым ретінде қарастырса, ағартушылар — рухани-адамгершілік негіз ретінде бағалайды. Жоғары мектеп оқытушысы осы екі бағытты ұштастыра отырып, мотивациялық орта құруға, студенттің ішкі түрткілерін оятуға және білімге деген құштарлығын арттыруға міндетті.
Жоғары мектеп оқытушысының кәсіби құзыреттілігі — бұл білім беру сапасын арттыруға бағытталған кешенді жүйе. Ол теориялық білімді, әдістемелік шеберлікті, тұлғалық қасиеттер мен педагогикалық мәдениетті біріктіреді.
• Педагогикалық этика — студентке құрмет, әділдік, сенімді орта қалыптастыру арқылы кәсіби беделді нығайтады.
• Сабақ жоспарлау мен рефлексия — оқытушының дидактикалық шеберлігі мен өзіндік талдау қабілетін дамытып, үздіксіз кәсіби өсуге ықпал етеді.
• Оқу мотивациясын арттыру — студенттің ішкі түрткілерін оятып, белсенділігін, шығармашылығын және кәсіби қалыптасуын қамтамасыз етеді. Оқытушы — тек білім беруші емес, студенттің тұлғалық дамуына бағыт беруші, ұлттық және жаһандық құндылықтарды ұштастыра алатын кәсіби тұлға. Ахмет Байтұрсынұлының сөзімен айтқанда, бұл — ел болашағы жолындағы жауапты қызмет.
Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1. Жоғары мектеп оқытушысының кәсіби құзыреттілігі дегеніміз не?
2. Педагогикалық мәдениет пен этиканың айырмашылығы неде?
3. Сабақ жоспарлау мен рефлексияның байланысын сипаттаңыз.
4. Студенттердің оқу мотивациясын арттыру жолдарын салыстырыңыз.
5. Сіз үшін кәсіби құзыреттіліктің ең маңызды компоненті қайсы? Неліктен?
6. Ахмет Байтұрсынұлының сөзі сіздің оқыту тәжірибеңізге қалай әсер етеді?
1-тапсырма. Аналитикалық эссе жазыңыз «Жоғары мектеп оқытушы-сының кәсіби құзіреттілігі: заманауи талаптар мен даму бағыттары» Көлемі: 800–1000 сөз.
2-тапсырма. Кесте құрастырыңыз тақырып: «Оқытушының кәсіби құзіреттілігінің түрлері мен сипаттамасы» Бағандар: Құзіреттілік түрі СипаттамасыМысал Дамытудың жолдары. Мысалы: әдістемелік, ғылыми, тұлғалық, цифрлық, коммуникативтік.
3-тапсырма. Презентация дайындау тақырып: «Жоғары мектеп оқытушысының кәсіби құзіреттілігін қалыптастыру жолдары» Слайд саны: 5–7.
4-тапсырма. Сабақ құрылымындағы рефлексия. Өз мамандығыңызға сәйкес бір тақырыпқа сабақ жоспарын құрастырыңыз. Жоспарда рефлексия бөлімін нақты көрсетіңіз. Рефлексия түрін (ауызша, жазбаша, визуалды) таңдаңыз.
5-тапсырма. Студенттердің оқу мотивациясын арттыру жолдары. Мотивацияны арттыруға бағытталған 3 әдісті сипаттап, әрқайсысына мысал келтіріңіз. Әдістердің теориялық негізін көрсетіңіз. Әдістердің тиімділігін бағалаңыз.
Кәсіби құзыреттілік — оқытушының педагогикалық, әдістемелік, ғылыми және тұлғалық қабілеттерінің біртұтас жүйесі. Ол пәндік білімнің тереңдігін, оқыту әдістерін меңгеруді, ғылыми-зерттеу жүргізу қабілетін, ақпараттық технологияларды қолдануды, коммуникативтік және тұлғалық мәдениетті қамтиды. Бұл ұғым құзыреттілікке негізделген білім беру парадигмасымен тығыз байланысты, яғни тек білімді меңгеру емес, оны қолдана білу маңызды.
Қазіргі білім беру кеңістігінде кәсіби білікті мамандарды даярлау міндеті ерекше өзекті. Мұндай маман өз қызметінің мақсаттарын өзі белгілеп, оған жетудің жолдары мен құралдарын анықтап, жүзеге асыру барысында нәтижеге жету үшін жауапкершілікті өз мойнына алуы тиіс. Жоғары мектеп түлегі жұмыс орнында өз профилінің қызметін білуге, оны құруға, өзгертуге және дамытуға қабілетті болуы қажет. Осыған сәйкес, кәсіби құзыреттіліктің жоғары деңгейін қалыптастыру басты міндеттердің бірі болып саналады.
Кәсіби құзыреттіліктің маңызды құрамдас бөлігі — коммуникативтік құзыреттілік. Себебі кез келген маман ақпарат алмасуға және басқалармен өзара әрекеттесуге қатысады. Кәсіби салада қарым-қатынас негізгі қызмет түрі болған жағдайда, коммуникативтік құзыреттілік кәсіби білім берудің негізі ретінде қарастырылады. Кәсіби қарым-қатынас барысында маманның негізгі қызметі — құжаттармен жұмыс істеу, тұлғааралық диалог жүргізу және көпшілік алдында сөйлеу. Қазіргі қатысымда ең маңыздысы — қарым-қатынас серіктестерінің коммуникативтік мақсаттарын нақты жеткізе білу.
Құзыреттілік теориясы В. Чинапах, Я. И. Лефстед, Г. В. Вайлер, Н. Розов, В. В. Сериков, Н. В. Матяш, Ю. В. Койнов және басқа да ғалымдардың еңбектерінде негізделген. Ал кәсіби құзыреттілікті зерттеген ғалымдар қатарында: J.Raven құзыреттілік ұғымын алғаш рет кәсіби контексте сипаттаған; A.Rychen & L.Salganik құзыреттіліктің әлеуметтік және білім беру салаларындағы маңызын зерттеген; P. Weinert құзыреттілікті когнитивтік және функционалдық қабілеттермен байланыстырған; Ә.Табылдиев педагогикалық құзыреттіліктің ұлттық мазмұнын зерттеген; А.Құсайынов жоғары білім беру жүйесіндегі оқытушының кәсіби даму мәселелерін қарастырған; К.Қожахметова тұлғалық-бағдарлы оқыту және құзыреттілік тәсілін негіздеген;
Р.Сыздықова оқытушының әдістемелік құзыреттілігі мен білім беру технологияларын меңгеруін зерттеген; Ж.Әбиев педагогикалық құзыреттіліктің құрылымдық компоненттерін жүйелеген.
Білім беруді жаңарту негіздерінің бірі ретінде құзыреттілік тұрғысынан келуді жақтаушылар күтілетін нәтижелер тұжырымдамасын жасауда негізгі ереже ретінде таңдайды. Бұл бағытты М.В.Рыжаков өзінің «Негізгі жалпы білім берудің мемлекеттік стандарты: теория және практика» атты еңбегінде төмендегідей сипаттайды:
Құзыреттілік ұғымы тек танымдық (когнитивтік) және операционалдық-технологиялық құрамдас бөліктерді ғана емес, сонымен қатар мотивациялық, этикалық, әлеуметтік және мінез-құлықтық компоненттерді қамтиды. Ол оқыту нәтижелерін (білім мен іскерлікті), құндылық бағдар жүйелерін, әдеттерді және т.б. қамтиды.
Құзыреттілік — алынған білім, іскерлік, тәжірибе мен мінез-құлық тәсілдерін нақты жағдаятта, нақты іс-әрекет жағдайында жұмылдыру қабілеті.
Құзыреттілік ұғымы білім мазмұнының нәтижеге бағытталған интеграциясын білдіреді.
Құзыреттіліктер тек мектептегі оқу процесінде ғана емес, сонымен қатар қоршаған ортаның әсерімен, яғни қалыпты, қалыптан тыс және бейформалды білім алу жағдайында да қалыптасады.
Құзыреттілікке негізделген тәсіл қазіргі үздіксіз білім беру жүйесінде, әсіресе кәсіби білім беруде, білімді дамытудың келесі тенденцияларын айқындайды:
1. Үздіксіз білім берудің жалпы жүйесінде өздігінен білім алу кезеңдерінің маңыздылығы артады. Сондықтан қазіргі кезеңде білім алушылардың өз бетінше танымдық және практикалық іс-әрекет дағдыларын қалыптастыру міндеті өзекті.
2. Өздігінен білім алуды дамыту жағдайында оқыту құралдарының рөлі күшейеді. Қазіргі оқыту технологиясында ақпараттық технологиялардың құралдары ерекше маңызға ие.
3. Білім беруді даралап оқыту принципінің рөлі артады, бұл әрбір білім алушы үшін оқу процесін жекешелендіруді көздейді.
4. Білім беруде пәндік-бағдарлы жүйеден жобалау жүйесіне көшуге бағдарланады. «Құзырет» — бұл адамның белгілі бір саладағы құзыреті, яғни білім, іскерлік және дағдылар жиынтығы. Ол субъектінің өзгермелі жағдайларға бейімделуіне мүмкіндік береді. Негізінен, құзырет — белгілі бір жағдайда әрекет ету және өмір сүруге қабілеттілік. Дегенмен, білімсіз құзырет болуы мүмкін емес. Бірақ білімнің өзі — құзырет емес, ол тек құзыретке айналғанда ғана өзінің толық көрінісін табады. Сондықтан қазіргі білім беру технологияларында кейбір батыс елдерінде алдымен белгілі бір құзыреттіліктерді қалыптастыру міндеті қойылады, содан кейін білім алуға үйрету, ал білім негізінде құзыреттіліктердің көрініс табуын тексеру жүзеге асырылады.
Жоғары мектеп оқытушысының кәсіби құзыреттілігі — бұл кіріктірілген іргелі білімдер, адамның қабілеттері мен жинақталған біліктіліктерінің, кәсіби маңызды сапаларының, технологияны жоғары деңгейде меңгеруінің, мәдениеті мен шеберлігінің, ұйымдастырушылық шығармашылық әрекетінің және өзін-өзі дамытуға дайындығының бірігуі. Бұл — жоғары оқу орны педагогының білім беру, тәрбиелеу және дамыту міндеттерін тиімді орындауға қабілеттілігін сипаттайтын кешенді ұғым. Ол тек теориялық біліммен шектелмейді, сонымен қатар тұлғалық қасиеттерді, әдістемелік шеберлікті, технологиялық икемділікті және коммуникативтік қабілеттерді қамтиды. Жоғары оқу орны оқытушысының кәсіби құзыреттілігі — бұл оның қызметінің негізгі бағыттарын жүзеге асыруға қажетті құзыреттердің тұтас жиынтығы: оқу-әдістемелік, ғылыми, тәрбиелік және басқарушылық (кафедра, факультет, университет деңгейінде) қызметтер. Бұл құзыреттілікті дамыту — білім беру сапасын арттырудың, академиялық еркіндікті қамтамасыз етудің және болашақ мамандарды даярлаудың басты шарты. Осыған орай, жоғары мектеп оқытушысы үздіксіз кәсіби дамуға, педагогикалық инновацияларды игеруге және білім алушылармен тиімді қарым-қатынас орнатуға ұмтылуы тиіс. Бұл — XXI ғасырдың талаптарына сай, бәсекеге қабілетті білім беру кеңістігін қалыптастырудың негізі.
Педагогикалық этика және мәдениет
Педагогикалық этика мен мәдениет — бұл оқытушының кәсіби тұлғалық болмысын, қарым-қатынас стилін және оқу-тәрбие үдерісіндегі моральдық ұстанымдарын сипаттайтын маңызды категориялар. Олар тек білім беру сапасына ғана емес, студенттің тұлғалық дамуына да тікелей әсер етеді.
Педагогикалық этика — мұғалімнің кәсіби қызметіндегі адамгершілік нормалар мен моральдық қағидаттар жүйесі. Ол оқытушы мен білім алушы арасындағы қарым-қатынаста әдептілік, әділеттілік, жауапкершілік, сыйластық сияқты құндылықтарды басшылыққа алады. Этика педагогикалық мораль принциптерінің мәнін ғана емес, сонымен қатар оның негізгі категориялары мен адамгершілік құндылықтарының мазмұнын да қарастырады.
Адамгершілік құндылықтар — бұл өмір құбылыстарының табиғатын, адамдардың абыройы мен іс-әрекеттерін, олардың қызметі мен қарым-қатынастарының әлеуметтік маңыздылығын бағалаудың бір түрі ретінде әрекет ететін жақсылық пен жамандық, әділеттілік, ар-намыс және басқа да идеялар жүйесі. Бұл ұғымдарға кәсіби педагогикалық парыз, әділеттілік, абырой мен қадір-қасиет, педагогикалық бедел және т.б. жатады. Оларды зерттеудің теориялық қана емес, практикалық мәні де зор.
Педагогикалық этиканы зерттеген көрнекті ғалымдар мен философтар: Сократ, Платон, Аристотель — адамгершілік, тәрбие және ұстаздың рөлі туралы алғашқы философиялық тұжырымдар жасаған; Ян Амос Коменский — мұғалімнің моральдық бейнесін қалыптастыруға ерекше мән беріп, «Ұстаз — адамгершілік үлгісі» қағидасын ұсынған; Жан-Жак Руссо — баланың табиғи дамуына кедергі келтірмейтін, этикалық тұрғыдан дұрыс қарым-қатынас ұстанымдарын негіздеген.
Кеңестік және посткеңестік ғалымдар: А. С. Макаренко — ұжымдық тәрбиенің этикалық негіздерін қалыптастырып, педагогтың мінез-құлқы мен жауапкершілігіне назар аударған; В. А. Сухомлинский — «Мұғалімнің жүрегімен тәрбиелеу» идеясын алға тартқан; Ш. А. Амонашвили — гуманистік педагогиканың негізін қалаушы, оқушыға құрметпен қарау мен этикалық қарым-қатынасты насихаттаған.
Қазақстандық зерттеушілер: Б. Р. Айтмамбетова — педагогикалық мәдениет пен этика мәселелерін әдіснамалық тұрғыдан зерттеген; А. А. Бейсенбаева — мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі мен этикалық ұстанымдарын ұлттық контексте қарастырған; Ф. Б. Бөрібекова, Н. Ж. Жанатбекова — қазіргі заманғы педагогикалық технологиялар мен этикалық нормаларды интеграциялау мәселелерін зерттеген.
Педагогикалық мәдениет — бұл оқытушының кәсіби қызметіндегі адамгершілік, әдістемелік, коммуникативтік және тұлғалық құндылықтардың үйлесімді жиынтығы. Ол мұғалімнің ғылыми-педагогикалық дайындығы, тәрбие үдерісіндегі қарым-қатынасы және оқу-тәрбие жұмысының сапасына әсер ететін ішкі мәдениетінің көрінісі ретінде сипатталады.
Зерттеушілердің пікірінше, педагогикалық мәдениет жеке тұлғаның даму дәрежесі мен тәрбиесін ғана емес, мұғалімнің кәсіби қасиеттерін де қамтиды. Оларға педагогикалық тәжірибе, кәсіби білім, педагогикалық құндылықтар, жаңашылдыққа қызығушылық және шығармашылық өзін-өзі жүзеге асыру жатады.
Педагогикалық мәдениеттің басты компоненттері:
• Педагогикалық ойлау
• Рухани-адамгершілік және мінез-құлық
• Педагогикалық қарым-қатынас
• Сыртқы түр мәдениеті
Педагогикалық мәдениеттің маңызды элементтерінің бірі — қарым-қатынас мәдениеті. Оның негізінде мұғалім тұлғасының жалпы және кәсіби мәдениеті жатыр.
Педагогикалық мәдениеттің негізгі сипаттамалары:
• Педагогикалық шеберлік — мазмұнды, жүйелі, әсерлі сабақ жүргізу қабілеті
• Педагогикалық такт — студентпен қарым-қатынаста әдептілік пен шекараны сақтау
• Мәдени сөйлеу — тілдік сауаттылық, ойды нақты жеткізу
• Этикалық ұстаным — әділеттілік, сыйластық, жауапкершілік
• Өзін-өзі дамыту — кәсіби өсуге ұмтылу, рефлексия жасау
Педагогикалық мәдениетті зерттеген ғалымдар:
Ян Амос Коменский — мұғалімнің адамгершілік бейнесін қалыптастырудың маңызын алғаш сипаттаған; А. С. Макаренко — ұжымдық тәрбиенің мәдени-этикалық негіздерін зерттеген; В. А. Сухомлинский — мұғалімнің жүрекпен тәрбиелеу мәдениетін насихаттаған.
Қазақстандық зерттеушілер:Б. Р. Айтмамбетова — педагогикалық мәдениеттің құрылымдық компоненттерін анықтап, оқытушының кәсіби тұлғасын зерттеген; А. А. Бейсенбаева — мұғалімнің кәсіби мәдениетін ұлттық контексте қарастырған; Мамбеталина Алия Сақтағанқызы — болашақ педагог-психологтардың педагогикалық мәдениетін дамыту бойынша теориялық және тәжірибелік зерттеулер жүргізген.
Педагогикалық мәдениетті Абайдың «толық адам» концепциясына сүйене отырып былайша сипаттауға болады: ұстаздың озат болуы — оның білімінде, әдебінде, мінезінде, ар-ұятында. Педагогикалық мәдениет — тек әдістемелік шеберлік емес, рухани биіктік пен адамгершілік үлгісі.
Абайдың «толық адам» концепциясы ұстаздың ішкі мәдениеті мен сыртқы әрекетінің үйлесімділігін талап етеді. Ол үшін:
• Ақыл — терең ойлау, әділ шешім қабылдау
• Ар — жауапкершілік пен адалдық
• Ғылым — үздіксіз ізденіс пен кәсіби даму
• Мінез — ұстамдылық, сыйластық, сабыр
Сондықтан педагогикалық мәдениет — Абай айтқандай, адамның ішкі байлығы мен сыртқы болмысының үйлесімі. Ұстаз — тек білім беруші емес, рухани тәрбиеші, үлгі болатын тұлға.
Сабақ жоспарлау мен рефлексия
Сабақ жоспарлау мен рефлексия — оқытушының кәсіби шеберлігін көрсететін, оқу үдерісінің сапасын арттыратын өзара байланысты екі дидактикалық компонент. Сабақ жоспарлау — бұл оқытушының оқу мақсаттарын, мазмұнын, әдістерін, құралдарын және бағалау тәсілдерін жүйелі түрде ұйымдастыруы. Ол оқу үдерісінің тиімділігін қамтамасыз етеді.
Сабақты жоспарлау сабақтың тақырыбын, мақсатын, мазмұнын; оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың әдіс-тәсілдері мен формаларын; оқыту құралдарын анықтаудан басталады. Сабақ жоспарлаудағы негізгі элемент — сабақтың мақсатын дұрыс қою. Сабақтың мақсаты оқуға тиіс материал жөнінде оқушылардың не білетіндігі және не істей алатындығына байланысты анықталады. Оқытылатын нысанның мазмұндық маңызын ашуға көмектесетін әдіс-тәсілдер мен оқу әрекетін ұтымды ұйымдастыру формалары мұғалімнің алдына қойған мақсатқа сапалы түрде жетуін қамтамасыз етеді. Сабақ барысында рефлексия дегеніміз не? Рефлексия — бұл интроспекция, өзін-өзі бағалау, «өз-өзіне қарау» деген мағына береді. Сабақ аясында рефлексия — бұл оқушылардың өз жағдайын, эмоцияларын, іс-әрекет нәтижелерін бағалайтын кезең. Бұл — оқушылардың өз іс-әрекеттерін түсінуі мен талдауы жүзеге асатын сәт. Оқытушы мен білім алушы өз әрекетін, оқу нәтижесін, эмоциялық күйін және жетістігін саралайды. Рефлексия сабақтың сапасын арттыруға, келесі қадамдарды нақтылауға мүмкіндік береді. Сабақ соңындағы рефлексия алынған материалды бекітуге қызмет етеді. Әдетте, мұғалім оқушыларды өткізген уақыттарын, белсенділіктерін және білімнің пайдасын талдауға шақырады. Сабақтың соңында оқушылардан жалпы баға беру сұралады. Балалардың өздері үшін құнды сәттерді позитивті түрде көрсетуі маңызды: олар нені үйренді, не таңғалдырды немесе жігерлендірді, қандай жаңалық қызықты болды, не істелді.
Рефлексия — субъектінің өзіне және санасына назар аударуы. Ол тұлғалық құрылымдарды, ойлау қабілетін, шешім қабылдауды және басқа да когнитивтік процестерді қамтиды. Пьер Тейяр де Шарден рефлексияны адамды жануарлардан ажырататын қасиет деп сипаттаса, Эрнст Кассирер оны сенсорлық құбылыстарды бөлу қабілеті ретінде қарастырады. А. Буземан рефлексияны сыртқы әлеммен кез келген тәжірибені өзіне аудару деп түсіндіреді.
Психологиялық зерттеулерде рефлексия — зерттеу нәтижелерін түсіну тәсілі ретінде қарастырылады. Ғалымдардың пікірінше, рефлексия — адамның өз іс-әрекетін, ойлауын, сезімін және нәтижесін саналы түрде бағалауы мен түсінуі. Ол тек оқу процесінде ғана емес, ғылыми-зерттеушілік, тұлғалық даму және кәсіби тәжірибе салаларында да маңызды рөл атқарады. Мәселен, Н. В. Кузьмина рефлексияны мұғалімнің өз әрекетіне объективті баға беру қабілеті деп сипаттайды. Ол педагогикалық рефлексияны оқушы мен оқытушы арасындағы қарым-қатынасты терең түсіну құралы ретінде қарастырады. Ал Б. З. Вульфов пен В. И. Харькин: «Рефлексияны ешкім және еш нәрсе алмастыра алмайды», — деп атап көрсетеді. Олар рефлексияны рухани әлеуетті ашудың инновациялық жолы ретінде бағалайды. Дәулетбек Ләззәт Байшымырқызы заманауи білім беру жүйесінде рефлексия ғылыми-зерттеушілік құзыреттілікті дамытуға ықпал етеді деп тұжырымдайды. Ол оқушылардың талдау, интерпретация, гипотеза жасау қабілеттерін жетілдіру үшін рефлексияны негізгі құрал ретінде ұсынады.
Ғалымдардың зерттеулеріне сүйене отырып, рефлексияны былайша қорытындылауға болады: Рефлексия — танымдық, тұлғалық және кәсіби дамудың негізі. Ол оқу нәтижесін терең түсінуге, өз тәжірибесін бағалауға және келесі қадамдарды жоспарлауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, рефлексия — шығармашылық ойлау мен сыни талдаудың катализаторы; мұғалім үшін — сабақ сапасын арттыру құралы, ал студент үшін — өзін-өзі тану мен жетілдіру жолы.
Студенттердің оқуға ынтасын арттыру жолдары
Оқу мотивациясы — бұл студенттің танымдық белсенділігін, оқу әрекетіне деген ішкі және сыртқы түрткілерін, білім алуға деген қызығушылығын сипаттайтын психологиялық-педагогикалық феномен. Ол жоғары білім беру сапасын қамтамасыз етудің, тұлғалық дамуды қолдаудың және кәсіби құзыреттілікті қалыптастырудың негізгі тетігі ретінде қарастырылады.
1. Ғылыми көзқарастар
Зерттеушілер оқу мотивациясын әртүрлі аспектілерде қарастырады: Л.И.Божович мотивацияны тұлғаның ішкі түрткілеріне негізделген жүйе ретінде сипаттайды. Ол оқу әрекетінің маңыздылығы мен әлеуметтік рөлін мотивацияның негізгі қозғаушы күші деп есептейді. А.К. Маркова мотивация құрылымын: оқу қажеттілігі, оқу маңызы, түрткі, мақсат, эмоция, қатынас және қызығушылық сияқты компоненттер арқылы жүйелейді. Ол мотивацияны оқу әрекетінің ішкі динамикасы ретінде қарастырып, оның тұрақтылығы мен өзгермелілігін зерттейді. Н.В. Кузьмина педагогикалық рефлексияны мотивациямен тығыз байланыстырады. Ол мұғалімнің өз әрекетіне объективті баға беру қабілеті арқылы студенттің оқу мотивациясын арттыруға ықпал ететінін көрсетеді. Г.Ертукешова, Б.Ш. Байжуманова және Ұ. Туякова жетістікке жету мотивациясын табандылық, өзін-өзі анықтау, өмірлік жоспар құру және рефлексия сияқты факторлармен байланыстырады. Эмпирикалық зерттеулер студенттердің мотивациясы жас ерекшелігіне, мамандық бағытына және әлеуметтік ортаға тәуелді екенін дәлелдейді. Б.Е. Сабырбай және Г.Қ. Айкинбаева оқу мотивациясы мен эмоциялық интеллект арасындағы байланысты зерттеп, студенттің оқу белсенділігі мен табысқа жету деңгейі эмоциялық тұрақтылықпен тығыз байланысты екенін көрсетеді.
2. Ағартушылық-рухани негіздер
Қазақ ағартушылары оқу мотивациясын тек танымдық емес, рухани-адамгершілік тұрғыда да қарастырған: Ахмет Байтұрсынұлы: «Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы керектердің жолында жұмыс істеу керек» — бұл сөздер оқу мотивациясының рухани, әлеуметтік және кәсіби негізін ашады. Ол білімді тек ақпарат емес, ұлт болашағының іргетасы деп қарастырған. Ыбырай Алтынсарин: «Баланы тәрбиешінің дәл өзіндей етіп тәрбиелеу мүмкін емес, қайта оны заманына лайық етіп тәрбиелеу керек» — бұл ұстаным студенттің өзіндік жолын табуға бағытталған мотивацияны қолдайды. Ол қызығушылық пен өмірмен байланыстыру арқылы оқуға ынтаны арттыруды ұсынған. Жүсіпбек Аймауытов: «Оқу — адамның ойы мен сезімін тәрбиелейді» — мотивацияны тұлғалық және рухани даму құралы ретінде қарастырған. Ол оқу әрекетіндегі еркіндік пен шығармашылық арқылы ішкі мотивацияны күшейтуді жақтаған.
3. Мотивацияны арттырудың әдістемелік жолдары
• Ішкі мотивацияны дамыту: мақсат қоюға үйрету, қызығушылықты ояту, жеке маңыздылықты көрсету, жетістікке жету сезімін қалыптастыру.
• Белсенді оқыту әдістері: интерактивті тәсілдер, жобалық және зерттеу жұмыстары, топтық жұмыс, цифрлық құралдар.
• Оқытушының рөлі: педагогикалық такт, нақты кері байланыс, жеке қолдау, мотивациялық орта құру.
Тұжырымдай келе, оқу мотивациясы — студенттің білім алуға деген ішкі ұмтылысы мен сыртқы қолдаудың үйлесімділігі. Ғалымдар оны психологиялық құрылым ретінде қарастырса, ағартушылар — рухани-адамгершілік негіз ретінде бағалайды. Жоғары мектеп оқытушысы осы екі бағытты ұштастыра отырып, мотивациялық орта құруға, студенттің ішкі түрткілерін оятуға және білімге деген құштарлығын арттыруға міндетті.
Жоғары мектеп оқытушысының кәсіби құзыреттілігі — бұл білім беру сапасын арттыруға бағытталған кешенді жүйе. Ол теориялық білімді, әдістемелік шеберлікті, тұлғалық қасиеттер мен педагогикалық мәдениетті біріктіреді.
• Педагогикалық этика — студентке құрмет, әділдік, сенімді орта қалыптастыру арқылы кәсіби беделді нығайтады.
• Сабақ жоспарлау мен рефлексия — оқытушының дидактикалық шеберлігі мен өзіндік талдау қабілетін дамытып, үздіксіз кәсіби өсуге ықпал етеді.
• Оқу мотивациясын арттыру — студенттің ішкі түрткілерін оятып, белсенділігін, шығармашылығын және кәсіби қалыптасуын қамтамасыз етеді. Оқытушы — тек білім беруші емес, студенттің тұлғалық дамуына бағыт беруші, ұлттық және жаһандық құндылықтарды ұштастыра алатын кәсіби тұлға. Ахмет Байтұрсынұлының сөзімен айтқанда, бұл — ел болашағы жолындағы жауапты қызмет.
Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1. Жоғары мектеп оқытушысының кәсіби құзыреттілігі дегеніміз не?
2. Педагогикалық мәдениет пен этиканың айырмашылығы неде?
3. Сабақ жоспарлау мен рефлексияның байланысын сипаттаңыз.
4. Студенттердің оқу мотивациясын арттыру жолдарын салыстырыңыз.
5. Сіз үшін кәсіби құзыреттіліктің ең маңызды компоненті қайсы? Неліктен?
6. Ахмет Байтұрсынұлының сөзі сіздің оқыту тәжірибеңізге қалай әсер етеді?
1-тапсырма. Аналитикалық эссе жазыңыз «Жоғары мектеп оқытушы-сының кәсіби құзіреттілігі: заманауи талаптар мен даму бағыттары» Көлемі: 800–1000 сөз.
2-тапсырма. Кесте құрастырыңыз тақырып: «Оқытушының кәсіби құзіреттілігінің түрлері мен сипаттамасы» Бағандар: Құзіреттілік түрі СипаттамасыМысал Дамытудың жолдары. Мысалы: әдістемелік, ғылыми, тұлғалық, цифрлық, коммуникативтік.
3-тапсырма. Презентация дайындау тақырып: «Жоғары мектеп оқытушысының кәсіби құзіреттілігін қалыптастыру жолдары» Слайд саны: 5–7.
4-тапсырма. Сабақ құрылымындағы рефлексия. Өз мамандығыңызға сәйкес бір тақырыпқа сабақ жоспарын құрастырыңыз. Жоспарда рефлексия бөлімін нақты көрсетіңіз. Рефлексия түрін (ауызша, жазбаша, визуалды) таңдаңыз.
5-тапсырма. Студенттердің оқу мотивациясын арттыру жолдары. Мотивацияны арттыруға бағытталған 3 әдісті сипаттап, әрқайсысына мысал келтіріңіз. Әдістердің теориялық негізін көрсетіңіз. Әдістердің тиімділігін бағалаңыз.
ЖОҒАРЫ МЕКТЕП ОҚЫТУШЫСЫНЫҢ КӘСІБИ ҚҰЗІРЕТТІЛІГІ
