БІЛІМ БЕРУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ҰҒЫМДЫҚ НЕГІЗДЕРІ
«Білім беру технологияларының теориялық-ұғымдық негіздері» – бұл педагогикалық технология ұғымының мазмұнын, философиялық және тарихи бастауларын, білім беру жүйесіндегі орнын, негізгі ұғымдар мен категориялардың өзара байланысын ғылыми тұрғыда түсіндіретін іргелі білім саласы. Бұл негіздер теория мен практиканың өзара әрекеттестігін, технологиялық тәсілдердің эволюциясын және мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастырудағы рөлін ашуға бағытталған.
Педагогикалық технология туралы түсінік Педагогикалық технология – бұл оқу-тәрбие процесін жүйелі түрде жобалау, ұйымдастыру және басқару әдістерінің жиынтығы. Ол оқытумен қатар тәрбиелеу, дамыту, әлеуметтендіру сияқты кешенді мақсаттарды көздейді. Бұл ұғым дидактиканың процессуалды бөлігі ретінде қарастырылады. Б.А. Беспалько педагогикалық технологияны «практикада іске асатын нақтылы педагогикалық жүйе» деп сипаттайды. Яғни, бұл – алдын ала жоспарланған, нәтижесі болжанатын, қайталануға болатын оқыту моделі.
Технология ұғымының философиялық және тарихи негіздері. Соңғы жүзжылдықта «технология» ұғымы ғылымның маңызды категорияларының біріне айналды. Философиялық тұрғыдан алғанда, технология – теория мен практиканың өзара байланысын қамтамасыз ететін негізгі тетік. Теория мен практика мәндік жағынан ажыратылғанымен, олар әрдайым өзара тәуелді, тығыз әрекеттестікте болады. Бұл бірлікті К. Поппер «теория мен практиканың тұтастығын сақтау» қағидатымен негіздейді. Көп жағдайда теорияның практикадан алшақтап кетуінің басты себебі – нақты қолданбалы технологиялардың болмауы. Бұл мәселе тек өндіріс саласына ғана емес, педагогикалық теория мен практиканың арақатынасына да тән. Сондықтан «технология» ұғымының шығу тегі мен мазмұндық аясын қысқаша қарастыру өзекті.
Этимологиялық тұрғыдан, «технология» сөзі грек тілінен аударғанда techne – өнер, шеберлік, шығармашылық; logos – ілім, ғылым деген мағыналарды білдіреді. Бұл ұғым бастапқыда өндірістік процестерге қатысты қолданылған:
• шикізат, материал немесе жартылай фабрикаттың формасын, қасиеттерін, жағдайын өңдеу, дайындау, өзгерту әдістерінің жиынтығы ретінде (мысалы: металл өңдеу технологиясы, химиялық технология, құрылыс технологиясы);
• өндірістік құралдар арқылы материалға әсер ететін тәсілдер туралы ғылым ретінде.
Ғылым мен техниканың дамуымен қатар, бұл ұғым педагогика саласына да еніп, технологиялық оқыту тәсілдері кеңінен қолданыла бастады. Қазіргі ақпараттық қоғамда білім беруді технологияландыру – уақыт талабы. Себебі білім алушының жеке тұлғалық дамуы, білім беруді саралау, ізгілендіру және демократияландыру үрдістері технологиялық негізде жүзеге асырылуы тиіс.
Педагогикалық үдерісті технологияландыру – білім алушы мен білім беруші тұлғасының ішкі әлеуетін ашуға бағытталған, оқыту мен тәрбиелеуді субъектілік негізге ауыстыратын маңызды құрал. Бұл тәсіл оқушыны оқу процесінің белсенді қатысушысы ретінде қарастырып, оның интеллектуалдық, шығармашылық қабілеттерін жан-жақты дамытуға мүмкіндік береді.
Білім беру саласындағы жинақталған күрделі мәселелерді шешуде педагогикалық технологиялардың ықпалы зор. Себебі жаңа технологиялардың өзегі – оқушы тұлғасы. Оның ішкі әлеуетін дамыту – білім беру сапасын арттырудың басты шарты. Көптеген зерттеушілер жаңа педагогикалық технологияларды дәстүрлі оқыту әдістерінен анағұрлым тиімді деп есептейді.
Ғалымдардың көзқарастары. Технология ұғымын зерттеген ғалымдар мен педагогтар: Б.Т. Лихачев, В.П. Беспалько, В.В. Сериков, В.М. Монахов, М.В. Кларин, И.Я. Лернер, П.И. Пидкасистый, В.В. Гузеев, Н.Д. Хмель, Ғ.М. Құсайынов, Ж.А. Қараев, Ж.У. Кобдикова, М.М. Жампеисова және басқа да зерттеушілер бұл ұғымға жан-жақты түсініктеме беріп, оның практикалық тиімділігі туралы құнды пікірлер мен нақты ұсыныстар ұсынған. Педагогика ғылымында «технология» ұғымының зерттелу аясы кеңейіп келеді. Оның әртүрлі анықтамалары, түрлері, тұжырымдамалық негіздері мен сипаттамалары бұл феноменді терең теориялық талдауды қажет етеді. Сондықтан педагогикалық технологияны ғылыми тұрғыдан жүйелеу – білім беру сапасын арттырудың, оқытушының кәсіби шеберлігін дамытудың және білім алушының тұлғалық әлеуетін ашудың басты шарты.
Ұғымдық шекаралар: теория, әдіс, әдістеме, технология. Педагогикалық лексикада жиі қолданылатын теория, әдіс, әдістеме, технология, оқыту технологиясы, педагогикалық технология ұғымдарының мазмұндық ерекшеліктерін дұрыс ажырата білу және оларды оқу-тәрбие процесінде орынды қолдану – әрбір ұстаздың технологиялық құзыреттілігінің негізгі көрсеткіші болып табылады.
Практикада бұл ұғымдардың мағынасы жиі шатастырылып, «технология» термині кейде «әдістеме» немесе оқытуды ұйымдастырудың «формасы» ұғымының синонимі ретінде қолданылып кететіні байқалады. Аталған ұғымдардың барлығы оқыту үдерісінде қолданылатындықтан, олардың мағыналық шекарасын нақтылап, салыстырмалы талдау жүргізу – ғылыми және әдістемелік тұрғыдан маңызды.
• Теория – біртектес немесе біртұтас құбылыстар мен олардың элементтері мен қызметтерін сипаттайтын заңдар, категориялар, ұғымдар, тұжырымдамалар, қағидалар жүйесі. Ол ғылыми білімнің жоғарғы деңгейін білдіреді және белгілі бір саладағы құбылыстарды түсіндіру мен болжауға бағытталады. Теория өздігінен ешнәрсені өзгертпейді, бірақ адамның практикалық әрекеттерін реттеуші рөл атқарады. Ол адамның санасы арқылы қабылданып, тәжірибеде жүзеге асырылған жағдайда ғана өзінің құндылығын дәлелдей алады.
Теорияның негізгі белгілері:
• дәлелдемелер мен негіздемелерге сүйенеді
• жүйелілік пен логикалық тұтастыққа ие
• практикада қолдану арқылы бағаланады
• ақиқатқа айналуы үшін әрекет пен күш қажет
• Әдіс – нақты дидактикалық мақсатқа жетуге бағытталған оқыту мен тәрбиелеу тәсілі. Ол оқытудың мазмұны мен формасына байланысты таңдалады.
• Әдістеме – белгілі бір пәнді немесе тақырыпты оқытуда қолданылатын әдістер жүйесі. Ол оқыту процесін ұйымдастырудың ғылыми негізделген жолдарын сипаттайды.
• Технология – оқыту мен тәрбиелеу процесін алдын ала жоспарлау, ұйымдастыру және нәтижеге бағыттау жүйесі. Ол әдістемеден кеңірек, себебі технологияда мақсат, мазмұн, әдіс, құрал және нәтиже өзара байланыста қарастырылады.
Педагогикалық технология – бұл оқу-тәрбие процесін жүйелі түрде жобалау, ұйымдастыру және басқару әдістерінің жиынтығы. Ол оқытумен қатар тәрбиелеу, дамыту, әлеуметтендіру сияқты кешенді мақсаттарды көздейді. Мұғалім бұл технологияны қолдана отырып, оқушының тұлғалық дамуына, құндылықтық бағдарларына және әлеуметтік бейімделуіне ықпал етеді.
Оқыту технологиясы – білім алушылардың танымдық белсенділігін арттыруға бағытталған нақты әдістер мен тәсілдер жүйесі. Ол көбіне оқу мазмұнын меңгертуге, дағды қалыптастыруға және білім сапасын арттыруға бағытталады. Мұғалім бұл технологияны қолданғанда оқыту процесінің тиімділігін, түсініктілігін және жүйелілігін қамтамасыз етеді.
Айырмашылығы: педагогикалық технология – кең ауқымды, стратегиялық жүйе, ал оқыту технологиясы – сол жүйенің бір компоненті, тактикалық құрал.
Негізгі ережелері мен қағидаттары
Педагогикалық технологияның қағидаттары:
• Жүйелілік – барлық компоненттердің өзара байланыста болуы
• Тұлғалық бағыттылық – оқушының жеке ерекшеліктері мен даму деңгейін ескеру
• Нәтижелілік – нақты, өлшенетін нәтижеге бағытталу
• Қайталанушылық – технологияны әртүрлі жағдайда қолдану мүмкіндігі
• Ғылыми негізділік – психологиялық-педагогикалық теорияларға сүйену
Оқыту технологиясының қағидаттары:
• Дидактикалық мақсаттылық – нақты оқу мақсаттарының қойылуы
• Тиімділік – қолданылатын әдістердің нәтижелілігі
• Белсенділік – оқушының танымдық әрекетін ынталандыру
• Кері байланыс – оқушы мен мұғалім арасындағы өзара әрекет
• Икемділік – оқушы деңгейіне сәйкес бейімделу
Ұлттық педагогикалық мұра және технологиялық негіздер
Білім беру технологияларының қалыптасуы мен дамуына қазақ ағартушыларының педагогикалық мұрасы айрықша ықпал етті. Ахмет Байтұрсынұлы, Ыбырай Алтынсарин және Мұхтар Әуезов сынды тұлғалар оқыту мен тәрбиелеуді ұлттық болмысқа негіздеп, білім мазмұны мен әдістерін жүйелеу арқылы қазіргі педагогикалық технологиялардың рухани-мәдени іргетасын қалады. А.Байтұрсынұлы тілдік дамуға, ұлттық сана мен рухани тәрбиеге негізделген әдістемелік жүйе ұсынды. Ы.Алтынсарин оқытуды өмірмен байланыстырып, еңбекке баулуға бағытталған тәжірибелік тәсілдерді қолданды. М.Әуезов білім мен мәдениетті ұштастыра отырып, тұлғаның рухани кемелденуіне ықпал ететін идеялар ұсынды. Олардың идеялары заманауи білім беру жүйесінде тұлғалық-бағдарлы, тәжірибеге негізделген және мәдени-интеграциялық технологияларды дамытуға негіз болады.
Ғылыми негіздер және зерттеушілердің көзқарастары
XX ғасырда педагогикалық технология ұғымы ғылыми айналымға еніп, оқыту процесін жүйелеу мен тиімді ұйымдастыруға бағытталған зерттеулер кеңінен жүргізілді. Б.А. Беспалько педагогикалық технологияны «практикада іске асатын нақтылы педагогикалық жүйе» деп сипаттап, деңгейлеп оқыту жүйесін ұсынды. В.В. Давыдов пен Л.В. Занков дамыта оқыту технологиясын жасап, оқушының ойлау қабілетін, шығармашылығын дамытуға бағытталған әдістерді енгізді. М.В. Кларин технологияны жүйе ретінде қарастырып, оның құрылымдық компоненттерін сипаттады. Г.К. Селевко 100-ден астам педагогикалық технологияны жүйелеп, олардың мақсаттық, мазмұндық, әдістемелік және нәтижелік ерекшеліктерін талдады. Бұл ғалымдардың еңбектері қазіргі білім беру технологияларының ғылыми-теориялық негізін құрайды.
Батыс педагогикасындағы технологиялық көзқарастар
Батыс педагогикасында технологиялық көзқарастар білім алушының белсенділігін, тәжірибесін және әлеуметтік жауапкершілігін дамытуға бағытталған. Джон Дьюи тәжірибеге негізделген оқыту теориясын ұсынып, оқушының қызығушылығы мен өмірлік тәжірибесін білім беру процесінің өзегіне айналдырды. Ол жобалау әдісі мен проблемалық оқытудың негізін қалап, «Оқу – өмір сүрудің өзі» деген қағиданы ұсынды. Пауло Фрейре диалогтық оқыту мен әлеуметтік әділеттілікке негізделген білім беру моделін жасап, оқушыны белсенді субъект ретінде қарастырды. Оның «Саналы білім – еркіндікке жол» ұстанымы мазмұнды диалог, сыни ойлау және әлеуметтік белсенділікке бағытталған технологиялардың дамуына ықпал етті.
Қорытындылай келе, педагогикалық технология — білім беру процесін ғылыми негізде ұйымдастыруға, оқытушының кәсіби шеберлігін жетілдіруге және білім алушының тұлғалық әлеуетін ашуға бағытталған стратегиялық жүйе. Оның мазмұны мен құрылымы философиялық, психологиялық және дидактикалық қағидаттарға сүйенеді. Ал оқыту технологиясы — осы жүйенің тактикалық құралы ретінде нақты әдістер мен тәсілдер арқылы білім мазмұнын меңгертуге, дағды қалыптастыруға және оқу сапасын арттыруға қызмет етеді. Ғалымдардың зерттеулері мен ұлттық педагогикалық мұралар бұл ұғымдардың теориялық негізін тереңдетіп, заманауи білім беру технологияларын дамытуға жол ашты. Сондықтан педагогикалық технологияны ғылыми тұрғыдан жүйелеу — білім беру сапасын арттырудың, оқытушының технологиялық құзыреттілігін қалыптастырудың және білім алушының жан-жақты дамуын қамтамасыз етудің басты шарты.
• Теория – білімнің жүйеленген, ғылыми негізделген формасы. Ол болмысты түсіндіруге, болжауға және бағыттауға арналған.
• Практика – адамның нақты әрекеті, тәжірибесі, шынайы өмірде іске асатын процесс.
Технология осы екі ұғымның көпірі ретінде әрекет етеді: теориялық білім практикада жүзеге асқанда ғана өзінің құндылығын дәлелдейді.
Технологияны талдаған философтар мен ғалымдардың көзқарастары
Технология ұғымы философиялық тұрғыдан тек құралдық сипатпен шектелмейді. Ол адамның болмысы, танымы, әлеуметтік қатынастары және мәдени тәжірибесімен тығыз байланысты көпқырлы феномен ретінде қарастырылады. Әлемдік философияда бұл ұғымды әртүрлі теориялық тұрғыдан талдаған ойшылдар технологияның мәнін терең түсіндіруге жол ашты.К. Поппер, М. Хайдеггер, Ж. Деррида, М. Фуко және Ю. Хабермас сынды философтар технологияны тек техникалық амал ретінде емес, мәдени-әлеуметтік және тұлғалық құбылыс ретінде қарастырудың негізін қалады. К.Поппер технологияны теория мен практиканы байланыстыратын құрал ретінде сипаттап, білім құрылымын «Үш әлем» тұжырымдамасы арқылы жүйеледі: физикалық әлем, психикалық әлем және мазмұндық (теориялық) әлем. Оның фальсификация қағидасы ғылыми теориялардың тәжірибе арқылы сыналуы қажеттігін алға тартады, бұл технологияның ғылыми негізделуін қамтамасыз етеді. М.Хайдеггер технологияны болмысты ашудың тәсілі ретінде қарастырып, оның адам мен табиғат арасындағы қатынасқа әсерін сындарлы тұрғыда бағалады. Ол «технологиялық ойлау» ұғымын енгізіп, адамның табиғатпен қарым-қатынасын басқару мен бақылауға бағытталған үрдіс ретінде сипаттады. Ж.Деррида мен М. Фуко технологияны білім мен билік арасындағы байланыс контексінде талдап, білім беру технологияларын әлеуметтік құрылымдарды қалыптастырудың құралы ретінде қарастырды. Фуконың «дискурстық билік» ұғымы білім мазмұны мен әдістерінің идеологиялық сипатын ашуға мүмкіндік береді. Ю.Хабермас технологияны тұлғалар арасындағы түсіністік пен келісімге жетудің коммуникативтік құралы ретінде сипаттады. Ол білімді тек ақпарат беру емес, әлеуметтік өзара әрекеттесу деп түсіндіре отырып, білім беру технологиясының гуманистік бағытын күшейтті.
Аталған көзқарастар білім беру технологиясының философиялық негізін тереңдетіп, оны тұлғаны дамытуға бағытталған гуманистік әрекет жүйесі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Тұжырымдай келе, технологияны тек техникалық құрал ретінде емес, адам болмысының, танымының және әлеуметтік қатынастардың көрінісі ретінде қарастыру қажет. Бұл ұстанымдар білім беру технологияларын тұлғалық, мәдени және әлеуметтік даму құралы ретінде түсінуге жол ашады. Осы философиялық негіздерге сүйене отырып, қазіргі білім беру жүйесі оқыту мен тәрбиелеу процесін терең, мазмұнды және нәтижелі ұйымдастыруға бағытталады. Қазақ философтарының технологияға қатысты көзқарастары: ғылыми-философиялық талдау.
Қазақ философтарының пікірінше, технология ұғымы адамның болмысымен, рухани дүниесімен және мәдени тәжірибесімен тығыз байланыста қарастырылады. Әл-Фараби технологияны ақыл мен ізгіліктің үйлесімі ретінде сипаттап, оның қоғам игілігіне қызмет етуін негіздеді. Асан Қайғы технологиялық ойдың архетиптік үлгісін ұсынып, табиғатпен үйлесімді өмір сүруді басты мақсат ретінде қарастырды. Шәкәрім Құдайбердіұлы технологияны ар мен ақылдың тепе-теңдігімен басқарылатын әрекет деп пайымдап, оның адамгершілік негізде қолданылуын ұсынды. Ғарифолла Есім мен Сәбетқазы Ақатаев технологияны рухани болмыспен және әлеуметтік-мәдени контексте үйлесімділікте қарастырып, білім беру жүйесінде оның тұлғалық дамуға бағытталуы қажеттігін негіздеді. Бұл көзқарастар технологияны тек техникалық құрал ретінде емес, тұлғаны қалыптастырудың, мәдениетті жетілдірудің және рухани үйлесімділікті қамтамасыз етудің құралы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Тарихи даму барысында технология ұғымы өндірістік саладан шығып, білім беру, мәдениет, медицина, ақпараттық жүйелер және әлеуметтік ғылымдар сияқты көптеген салаларға енді. Әсіресе педагогикада бұл ұғым оқыту мен тәрбиелеу процесін жүйелі, мақсатты және нәтижеге бағытталған түрде ұйымдастырудың ғылыми негізі ретінде қарастырылады.
Философиялық тұрғыдан технология – адамның болмысы мен танымының, мәдениеті мен руханиятының көрінісі. Ол теория мен практиканың өзара әрекеттестігін қамтамасыз ететін, тұлғаның дамуына ықпал ететін құндылықтық әрекет жүйесі ретінде сипатталады.
«Технология» ұғымының этимологиясы – тек тілдік емес, мәдени, тарихи және философиялық мағынаға ие. Ол адам әрекетінің шеберлікке, жүйелілікке және нәтижеге бағытталған формасы ретінде қалыптасып, қазіргі таңда білім беру мен тұлғалық дамудың негізгі тетігіне айналды. Мағыналық дамуы бұл ұғымды тек техникалық емес, гуманистік, танымдық және құндылықтық мазмұнмен толықтырды. Осы негізде педагогикалық технологиялар оқыту мен тәрбиелеу процесін терең, мазмұнды және нәтижелі ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Технология ұғымын зерттеген ғалымдардың ой-пікірлеріне тоқталсақ. Технология ұғымы адам әрекетінің теориялық және практикалық бірлігін сипаттайтын күрделі философиялық категория ретінде көптеген ойшылдардың назарында болды. Әлемдік және ұлттық философияда бұл ұғым әртүрлі қырынан қарастырылып, оның мәнін терең түсіндіруге бағытталған ғылыми ізденістер жүргізілді.
Карл Поппер технологияны теория мен практиканың өзара байланысы ретінде қарастырады. Ол «Үш әлем» тұжырымдамасы арқылы білім құрылымын сипаттап, технологияны ғылыми теориялардың өмірде іске асу құралы ретінде бағалайды. Оның фальсификация қағидасы – ғылыми білімнің тәжірибе арқылы сыналуы қажеттігін көрсетіп, технологияның ғылыми негізделуін қамтамасыз етеді. Мартин Хайдеггер технологияны болмысты ашудың тәсілі ретінде сипаттайды. Ол «технологиялық ойлау» ұғымын енгізіп, адамның табиғатпен қарым-қатынасын басқару мен бақылауға бағытталған үрдіс ретінде түсіндіреді. Хайдеггердің көзқарасында технология – адам мен әлем арасындағы қатынасты өзгертетін мәдени-философиялық құбылыс. Жак Деррида мен Мишель Фуко технологияны білім мен билік арасындағы байланыс контексінде талдайды. Олар білім беру технологияларын әлеуметтік құрылымдарды қалыптастырудың құралы ретінде қарастырып, оның идеологиялық сипатын ашады. Фуконың дискурстық билік ұғымы білім мазмұны мен әдістерінің қоғамдағы бақылау мен тәртіпті қалыптастырудағы рөлін көрсетеді. Юрген Хабермас технологияны тұлғалар арасындағы түсіністік пен келісімге жетудің коммуникативтік құралы ретінде сипаттайды. Ол білімді тек ақпарат беру емес, әлеуметтік өзара әрекеттесу деп түсіндіреді. Бұл көзқарас білім беру технологиясының гуманистік бағытын күшейтеді.
Қазақ философиясында да технология ұғымы терең пайымдалған. Әл-Фараби оны ақыл мен ізгіліктің үйлесімі ретінде қарастырып, білім мен әрекетті қоғам игілігіне бағыттау қажеттігін негіздеген. Асан Қайғы технологиялық ойдың архетиптік үлгісін ұсынып, табиғатпен үйлесімді өмір сүруді басты мақсат деп білді. Шәкәрім Құдайбердіұлы технологияны ар мен ақылдың тепе-теңдігімен басқарылатын әрекет деп пайымдап, оның адамгершілік негізде қолданылуын ұсынған. Ғарифолла Есім технологияны рухани болмыспен үйлесімділікте қарастыру қажеттігін алға тартып, тұлғалық даму мен технологиялық прогрестің адамгершілік өлшемін негіздеген. Сәбетқазы Ақатаев технологияны қоғамдық сана мен мәдениетпен байланыстағы жүйе ретінде сипаттап, білім беру саласында оның рухани құндылықтармен үйлесуі тиіс екенін атап өткен.
Аталған ғалымдардың көзқарастары технология ұғымының тек техникалық емес, мәдени, әлеуметтік, тұлғалық және рухани мазмұнын ашып көрсетеді. Олар технологияны адамның болмысын, танымын және қоғаммен байланысын дамытатын құндылықтық әрекет жүйесі ретінде қарастырады. Бұл негіздер қазіргі білім беру технологияларын тұлғаны жан-жақты дамытуға бағытталған гуманистік модель ретінде түсінуге мүмкіндік береді.
Педагогикалық технологияның маңыздылығы. Қазіргі білім беру жүйесінде педагогикалық технология ұғымы оқыту мен тәрбиелеу процесін тиімді ұйымдастырудың ғылыми негізделген тәсілі ретінде ерекше маңызға ие. Бұл ұғым тек әдіс-тәсілдер жиынтығы емес, тұлғаны жан-жақты дамытуға бағытталған, жүйелі, мақсатты және нәтижеге бағдарланған әрекет жүйесі болып табылады.
Педагогикалық технология – білім мазмұны, оқыту әдістері, дидактикалық құралдар мен бағалау тәсілдерінің біртұтас жиынтығы. Ол оқушының танымдық белсенділігін, шығармашылық қабілетін, дербестігін және әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға бағытталады. Сонымен қатар, мұғалімнің кәсіби шеберлігін арттыруға, оқу процесінің сапасын көтеруге және білім беру ортасын жаңғыртуға ықпал етеді.
Жоғары оқу орнында педагогикалық технологияның маңызы — білім беру процесін ғылыми, жүйелі және тұлғалық бағытта ұйымдастыру арқылы болашақ мамандардың кәсіби және рухани дамуын қамтамасыз етуде ерекше көрінеді. Төменде осы маңыздылықты бірнеше негізгі бағыттарын ұсынамыз:
1. Оқыту процесінің ғылыми негізделуі
Жоғары білім — тек ақпарат беру емес, ғылыми ойлауды қалыптастыру. Педагогикалық технология оқытудың мақсаттарын, мазмұнын, әдістерін және бағалау тәсілдерін жүйелі түрде ұйымдастырып, оқу процесінің дәлдігі мен тиімділігін арттырады.
2. Студенттің тұлғалық және кәсіби дамуы
Педагогикалық технологиялар студентті белсенді, дербес, шығармашыл тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталады. Олар:
• Танымдық белсенділікті,
• Сыни ойлауды,
• Жауапкершілік пен рефлексияны,
• Кәсіби құзыреттілікті дамытуға ықпал етеді.
3. Оқытушының әдістемелік шеберлігін жетілдіру
Жоғары оқу орнында оқытушы — тек білім беруші емес, ғылыми жетекші, тәрбиеші және бағыттаушы тұлға. Педагогикалық технологиялар оқытушыға:
• Сабақ құрылымын тиімді жоспарлауға,
• Инновациялық әдістерді қолдануға,
• Студентпен кері байланыс орнатуға,
• Оқу нәтижесін нақты бағалауға мүмкіндік береді.
4. Білім сапасын арттыру
Жоғары оқу орнында білім сапасы — тек академиялық үлгерім емес, құзыретті маман қалыптастыру. Педагогикалық технологиялар оқу мазмұнының меңгерілуін, кәсіби дағдылардың қалыптасуын және студенттің өзіндік даму траекториясын қамтамасыз етеді.
5. Инновациялық білім беру ортасын қалыптастыру
Жоғары оқу орындары — интеллектуалдық және технологиялық жаңғырудың орталығы. Цифрлық платформалар, дербестендірілген оқыту, аралас форматтар — педагогикалық технологиялардың заманауи көріністері. Олар студенттің білім алу мүмкіндігін кеңейтеді, оқытушының жұмысын оңтайландырады.
6. Ұлттық дүниетаныммен үйлесімділік
Қазақ философиясында технология — адамгершілік пен руханиятпен үйлескен әрекет жүйесі. Жоғары білімде бұл көзқарас студенттің рухани-мәдени болмысын қалыптастыруға, ұлттық құндылықтарды игеруге бағытталады.
Жоғары оқу орнында педагогикалық технология — тек оқыту әдісі емес, ол білім беру философиясы ретінде қарастырылады. Бұл технология студенттің:
• Тұлғалық дамуын – өзіндік ойлау, шығармашылық және әлеуметтік белсенділік;
• Кәсіби қалыптасуын – құзыреттілік, жауапкершілік, мамандыққа бейімделу;
• Рухани жетілуін – адамгершілік, мәдени және ұлттық құндылықтарды игеру қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ол оқытушының әдістемелік шеберлігін жетілдіруге, білім сапасын арттыруға және ұлттық дүниетаныммен үйлесімді білім беру ортасын қалыптастыруға ықпал етеді.
Жалпы қорытындыласақ, білім беру технологияларының теориялық-ұғымдық негіздері — педагогикалық ғылымның мазмұндық, философиялық және әдіснамалық құрылымын айқындайтын іргелі бағыт. Бұл негіздер білім беру процесін жүйелі ұйымдастыруға, оқытушының кәсіби құзыреттілігін жетілдіруге және білім алушының тұлғалық дамуын қамтамасыз етуге бағытталған.
Педагогикалық технология — бұл оқу-тәрбие процесін алдын ала жоспарлау, ұйымдастыру және басқару әдістерінің жиынтығы. Ол оқыту, тәрбиелеу, дамыту және әлеуметтендіру сияқты кешенді мақсаттарды көздей отырып, білім беру мазмұнын тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бұл ұғым дидактиканың процессуалды бөлігі ретінде қарастырылып, оқыту мен тәрбиелеудің біртұтас жүйесін қалыптастырады.
Технология ұғымының философиялық негізі — теория мен практиканың өзара байланысын, олардың бір-бірін толықтырып, дамытатын тұтастығын сипаттайды. К. Поппердің «теория мен практиканың тұтастығын сақтау» қағидаты білім беру технологияларын ғылыми тұрғыдан негіздеуге мүмкіндік береді. Бұл көзқарас педагогикалық әрекеттің мазмұндық тереңдігін және әдістемелік дәлдігін қамтамасыз етеді.
Технология ұғымының этимологиясы мен мағыналық дамуы — бұл ұғымның тарихи қалыптасуын, өндірістік саладан педагогикаға ауысуын және оның мазмұндық кеңеюін көрсетеді. Грек тіліндегі techne (өнер, шеберлік) және logos (ілім, ғылым) сөздерінен туындаған бұл термин білім беру процесін шығармашылықпен ұйымдастырудың ғылыми негізін білдіреді. Уақыт өте келе технология ұғымы білім беру мазмұнын жүйелеу, оқыту әдістерін тиімді қолдану және нәтижеге бағытталған педагогикалық әрекетті сипаттайтын категорияға айналды.
Педагогикалық технологияның маңыздылығы — білім беру сапасын арттыру, оқытушының әдістемелік шеберлігін дамыту және білім алушының тұлғалық әлеуетін ашу тұрғысынан ерекше мәнге ие. Бұл технологиялар оқыту процесін даралау, саралау, ізгілендіру және демократияландыру қағидаттарына негізделе отырып, білім алушыны оқу әрекетінің белсенді субъектісі ретінде қалыптастыруға бағытталады. Сонымен қатар, ұлттық педагогикалық мұра мен заманауи ғылыми зерттеулер бұл ұғымның теориялық негізін тереңдетіп, білім беру технологияларын мәдени, тұлғалық және әлеуметтік тұрғыдан байыта түседі.
Өзін - өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1. Педагогикалық технология дегеніміз не? Оның негізгі сипаттарын атаңыз.
2. Технология ұғымының философиялық негізін қандай ойшылдар зерттеген?
3. Этимологиялық тұрғыдан «технология» сөзі қандай мағына береді?
4. Педагогикалық технологияның білім сапасына әсері қандай?
5. Қазақ философиясында технология ұғымы қалай пайымдалады?
6. Жоғары оқу орнында педагогикалық технология не үшін маңызды?
7. Сіз өз тәжірибеңізде қандай педагогикалық технологияларды қолданар едіңіз?
8. Жоғары оқу орнында педагогикалық технология қандай мақсаттарға қызмет етеді?
9. Студенттің тұлғалық дамуына педагогикалық технология қалай әсер етеді?
10. Мұғалімнің кәсіби шеберлігін жетілдіруде технологияның рөлі қандай?
1-тапсырма. «Педагогикалық технология – білім беру философиясы» деген тұжырымды философиялық және педагогикалық тұрғыдан талдаңыз. К. Поппер, М. Хайдеггер, Әл-Фараби, Шәкәрім, Ғ. Есім еңбектеріне сүйене отырып, кемінде 2 бет көлемінде ғылыми эссе жазыңыз.
2-тапсырма. «Технология» ұғымының этимологиясын зерттеп, оның мағыналық дамуын тарихи кезеңдерге бөліп сипаттаңыз. Грек, латын, ағылшын және қазақ тілдеріндегі баламаларын салыстырыңыз.
3-тапсырма.«Жоғары оқу орнында педагогикалық технологияның маңызы» тақырыбында 7–10 слайдтан тұратын презентация дайындаңыз. Мазмұнына: анықтама, құрылым, маңыздылық, ұлттық контекст, мысалдар және қорытынды енгізіңіз.
4-тапсырма. Соңғы қатысқан дәрісте қандай педагогикалық технология элементтері қолданылды? Өз тәжірибеңізге сүйене отырып, 1 бет көлемінде рефлексиялық талдау жазыңыз.
5-тапсырма. «Болашақта педагогикалық технология қандай бағытта дамуы мүмкін?» тақырыбында ой-толғау жазыңыз.
Педагогикалық технология туралы түсінік Педагогикалық технология – бұл оқу-тәрбие процесін жүйелі түрде жобалау, ұйымдастыру және басқару әдістерінің жиынтығы. Ол оқытумен қатар тәрбиелеу, дамыту, әлеуметтендіру сияқты кешенді мақсаттарды көздейді. Бұл ұғым дидактиканың процессуалды бөлігі ретінде қарастырылады. Б.А. Беспалько педагогикалық технологияны «практикада іске асатын нақтылы педагогикалық жүйе» деп сипаттайды. Яғни, бұл – алдын ала жоспарланған, нәтижесі болжанатын, қайталануға болатын оқыту моделі.
Технология ұғымының философиялық және тарихи негіздері. Соңғы жүзжылдықта «технология» ұғымы ғылымның маңызды категорияларының біріне айналды. Философиялық тұрғыдан алғанда, технология – теория мен практиканың өзара байланысын қамтамасыз ететін негізгі тетік. Теория мен практика мәндік жағынан ажыратылғанымен, олар әрдайым өзара тәуелді, тығыз әрекеттестікте болады. Бұл бірлікті К. Поппер «теория мен практиканың тұтастығын сақтау» қағидатымен негіздейді. Көп жағдайда теорияның практикадан алшақтап кетуінің басты себебі – нақты қолданбалы технологиялардың болмауы. Бұл мәселе тек өндіріс саласына ғана емес, педагогикалық теория мен практиканың арақатынасына да тән. Сондықтан «технология» ұғымының шығу тегі мен мазмұндық аясын қысқаша қарастыру өзекті.
Этимологиялық тұрғыдан, «технология» сөзі грек тілінен аударғанда techne – өнер, шеберлік, шығармашылық; logos – ілім, ғылым деген мағыналарды білдіреді. Бұл ұғым бастапқыда өндірістік процестерге қатысты қолданылған:
• шикізат, материал немесе жартылай фабрикаттың формасын, қасиеттерін, жағдайын өңдеу, дайындау, өзгерту әдістерінің жиынтығы ретінде (мысалы: металл өңдеу технологиясы, химиялық технология, құрылыс технологиясы);
• өндірістік құралдар арқылы материалға әсер ететін тәсілдер туралы ғылым ретінде.
Ғылым мен техниканың дамуымен қатар, бұл ұғым педагогика саласына да еніп, технологиялық оқыту тәсілдері кеңінен қолданыла бастады. Қазіргі ақпараттық қоғамда білім беруді технологияландыру – уақыт талабы. Себебі білім алушының жеке тұлғалық дамуы, білім беруді саралау, ізгілендіру және демократияландыру үрдістері технологиялық негізде жүзеге асырылуы тиіс.
Педагогикалық үдерісті технологияландыру – білім алушы мен білім беруші тұлғасының ішкі әлеуетін ашуға бағытталған, оқыту мен тәрбиелеуді субъектілік негізге ауыстыратын маңызды құрал. Бұл тәсіл оқушыны оқу процесінің белсенді қатысушысы ретінде қарастырып, оның интеллектуалдық, шығармашылық қабілеттерін жан-жақты дамытуға мүмкіндік береді.
Білім беру саласындағы жинақталған күрделі мәселелерді шешуде педагогикалық технологиялардың ықпалы зор. Себебі жаңа технологиялардың өзегі – оқушы тұлғасы. Оның ішкі әлеуетін дамыту – білім беру сапасын арттырудың басты шарты. Көптеген зерттеушілер жаңа педагогикалық технологияларды дәстүрлі оқыту әдістерінен анағұрлым тиімді деп есептейді.
Ғалымдардың көзқарастары. Технология ұғымын зерттеген ғалымдар мен педагогтар: Б.Т. Лихачев, В.П. Беспалько, В.В. Сериков, В.М. Монахов, М.В. Кларин, И.Я. Лернер, П.И. Пидкасистый, В.В. Гузеев, Н.Д. Хмель, Ғ.М. Құсайынов, Ж.А. Қараев, Ж.У. Кобдикова, М.М. Жампеисова және басқа да зерттеушілер бұл ұғымға жан-жақты түсініктеме беріп, оның практикалық тиімділігі туралы құнды пікірлер мен нақты ұсыныстар ұсынған. Педагогика ғылымында «технология» ұғымының зерттелу аясы кеңейіп келеді. Оның әртүрлі анықтамалары, түрлері, тұжырымдамалық негіздері мен сипаттамалары бұл феноменді терең теориялық талдауды қажет етеді. Сондықтан педагогикалық технологияны ғылыми тұрғыдан жүйелеу – білім беру сапасын арттырудың, оқытушының кәсіби шеберлігін дамытудың және білім алушының тұлғалық әлеуетін ашудың басты шарты.
Ұғымдық шекаралар: теория, әдіс, әдістеме, технология. Педагогикалық лексикада жиі қолданылатын теория, әдіс, әдістеме, технология, оқыту технологиясы, педагогикалық технология ұғымдарының мазмұндық ерекшеліктерін дұрыс ажырата білу және оларды оқу-тәрбие процесінде орынды қолдану – әрбір ұстаздың технологиялық құзыреттілігінің негізгі көрсеткіші болып табылады.
Практикада бұл ұғымдардың мағынасы жиі шатастырылып, «технология» термині кейде «әдістеме» немесе оқытуды ұйымдастырудың «формасы» ұғымының синонимі ретінде қолданылып кететіні байқалады. Аталған ұғымдардың барлығы оқыту үдерісінде қолданылатындықтан, олардың мағыналық шекарасын нақтылап, салыстырмалы талдау жүргізу – ғылыми және әдістемелік тұрғыдан маңызды.
• Теория – біртектес немесе біртұтас құбылыстар мен олардың элементтері мен қызметтерін сипаттайтын заңдар, категориялар, ұғымдар, тұжырымдамалар, қағидалар жүйесі. Ол ғылыми білімнің жоғарғы деңгейін білдіреді және белгілі бір саладағы құбылыстарды түсіндіру мен болжауға бағытталады. Теория өздігінен ешнәрсені өзгертпейді, бірақ адамның практикалық әрекеттерін реттеуші рөл атқарады. Ол адамның санасы арқылы қабылданып, тәжірибеде жүзеге асырылған жағдайда ғана өзінің құндылығын дәлелдей алады.
Теорияның негізгі белгілері:
• дәлелдемелер мен негіздемелерге сүйенеді
• жүйелілік пен логикалық тұтастыққа ие
• практикада қолдану арқылы бағаланады
• ақиқатқа айналуы үшін әрекет пен күш қажет
• Әдіс – нақты дидактикалық мақсатқа жетуге бағытталған оқыту мен тәрбиелеу тәсілі. Ол оқытудың мазмұны мен формасына байланысты таңдалады.
• Әдістеме – белгілі бір пәнді немесе тақырыпты оқытуда қолданылатын әдістер жүйесі. Ол оқыту процесін ұйымдастырудың ғылыми негізделген жолдарын сипаттайды.
• Технология – оқыту мен тәрбиелеу процесін алдын ала жоспарлау, ұйымдастыру және нәтижеге бағыттау жүйесі. Ол әдістемеден кеңірек, себебі технологияда мақсат, мазмұн, әдіс, құрал және нәтиже өзара байланыста қарастырылады.
Педагогикалық технология мен оқыту технологиясының айырмашылығы
Педагогикалық технология – бұл оқу-тәрбие процесін жүйелі түрде жобалау, ұйымдастыру және басқару әдістерінің жиынтығы. Ол оқытумен қатар тәрбиелеу, дамыту, әлеуметтендіру сияқты кешенді мақсаттарды көздейді. Мұғалім бұл технологияны қолдана отырып, оқушының тұлғалық дамуына, құндылықтық бағдарларына және әлеуметтік бейімделуіне ықпал етеді.
Оқыту технологиясы – білім алушылардың танымдық белсенділігін арттыруға бағытталған нақты әдістер мен тәсілдер жүйесі. Ол көбіне оқу мазмұнын меңгертуге, дағды қалыптастыруға және білім сапасын арттыруға бағытталады. Мұғалім бұл технологияны қолданғанда оқыту процесінің тиімділігін, түсініктілігін және жүйелілігін қамтамасыз етеді.
Айырмашылығы: педагогикалық технология – кең ауқымды, стратегиялық жүйе, ал оқыту технологиясы – сол жүйенің бір компоненті, тактикалық құрал.
Негізгі ережелері мен қағидаттары
Педагогикалық технологияның қағидаттары:
• Жүйелілік – барлық компоненттердің өзара байланыста болуы
• Тұлғалық бағыттылық – оқушының жеке ерекшеліктері мен даму деңгейін ескеру
• Нәтижелілік – нақты, өлшенетін нәтижеге бағытталу
• Қайталанушылық – технологияны әртүрлі жағдайда қолдану мүмкіндігі
• Ғылыми негізділік – психологиялық-педагогикалық теорияларға сүйену
Оқыту технологиясының қағидаттары:
• Дидактикалық мақсаттылық – нақты оқу мақсаттарының қойылуы
• Тиімділік – қолданылатын әдістердің нәтижелілігі
• Белсенділік – оқушының танымдық әрекетін ынталандыру
• Кері байланыс – оқушы мен мұғалім арасындағы өзара әрекет
• Икемділік – оқушы деңгейіне сәйкес бейімделу
Ұлттық педагогикалық мұра және технологиялық негіздер
Білім беру технологияларының қалыптасуы мен дамуына қазақ ағартушыларының педагогикалық мұрасы айрықша ықпал етті. Ахмет Байтұрсынұлы, Ыбырай Алтынсарин және Мұхтар Әуезов сынды тұлғалар оқыту мен тәрбиелеуді ұлттық болмысқа негіздеп, білім мазмұны мен әдістерін жүйелеу арқылы қазіргі педагогикалық технологиялардың рухани-мәдени іргетасын қалады. А.Байтұрсынұлы тілдік дамуға, ұлттық сана мен рухани тәрбиеге негізделген әдістемелік жүйе ұсынды. Ы.Алтынсарин оқытуды өмірмен байланыстырып, еңбекке баулуға бағытталған тәжірибелік тәсілдерді қолданды. М.Әуезов білім мен мәдениетті ұштастыра отырып, тұлғаның рухани кемелденуіне ықпал ететін идеялар ұсынды. Олардың идеялары заманауи білім беру жүйесінде тұлғалық-бағдарлы, тәжірибеге негізделген және мәдени-интеграциялық технологияларды дамытуға негіз болады.
Ғылыми негіздер және зерттеушілердің көзқарастары
XX ғасырда педагогикалық технология ұғымы ғылыми айналымға еніп, оқыту процесін жүйелеу мен тиімді ұйымдастыруға бағытталған зерттеулер кеңінен жүргізілді. Б.А. Беспалько педагогикалық технологияны «практикада іске асатын нақтылы педагогикалық жүйе» деп сипаттап, деңгейлеп оқыту жүйесін ұсынды. В.В. Давыдов пен Л.В. Занков дамыта оқыту технологиясын жасап, оқушының ойлау қабілетін, шығармашылығын дамытуға бағытталған әдістерді енгізді. М.В. Кларин технологияны жүйе ретінде қарастырып, оның құрылымдық компоненттерін сипаттады. Г.К. Селевко 100-ден астам педагогикалық технологияны жүйелеп, олардың мақсаттық, мазмұндық, әдістемелік және нәтижелік ерекшеліктерін талдады. Бұл ғалымдардың еңбектері қазіргі білім беру технологияларының ғылыми-теориялық негізін құрайды.
Батыс педагогикасындағы технологиялық көзқарастар
Батыс педагогикасында технологиялық көзқарастар білім алушының белсенділігін, тәжірибесін және әлеуметтік жауапкершілігін дамытуға бағытталған. Джон Дьюи тәжірибеге негізделген оқыту теориясын ұсынып, оқушының қызығушылығы мен өмірлік тәжірибесін білім беру процесінің өзегіне айналдырды. Ол жобалау әдісі мен проблемалық оқытудың негізін қалап, «Оқу – өмір сүрудің өзі» деген қағиданы ұсынды. Пауло Фрейре диалогтық оқыту мен әлеуметтік әділеттілікке негізделген білім беру моделін жасап, оқушыны белсенді субъект ретінде қарастырды. Оның «Саналы білім – еркіндікке жол» ұстанымы мазмұнды диалог, сыни ойлау және әлеуметтік белсенділікке бағытталған технологиялардың дамуына ықпал етті.
Қорытындылай келе, педагогикалық технология — білім беру процесін ғылыми негізде ұйымдастыруға, оқытушының кәсіби шеберлігін жетілдіруге және білім алушының тұлғалық әлеуетін ашуға бағытталған стратегиялық жүйе. Оның мазмұны мен құрылымы философиялық, психологиялық және дидактикалық қағидаттарға сүйенеді. Ал оқыту технологиясы — осы жүйенің тактикалық құралы ретінде нақты әдістер мен тәсілдер арқылы білім мазмұнын меңгертуге, дағды қалыптастыруға және оқу сапасын арттыруға қызмет етеді. Ғалымдардың зерттеулері мен ұлттық педагогикалық мұралар бұл ұғымдардың теориялық негізін тереңдетіп, заманауи білім беру технологияларын дамытуға жол ашты. Сондықтан педагогикалық технологияны ғылыми тұрғыдан жүйелеу — білім беру сапасын арттырудың, оқытушының технологиялық құзыреттілігін қалыптастырудың және білім алушының жан-жақты дамуын қамтамасыз етудің басты шарты.
Технология ұғымының мәні мен философиялық негізі
Технология ұғымының философиялық мәні. Технология – адам әрекетінің мақсатты, жүйелі және нәтижеге бағытталған формасы. Философиялық тұрғыдан ол тек құралдық сипатпен шектелмей, адамның болмысымен, танымымен және әлеуметтік қатынастарымен тығыз байланысты құбылыс ретінде қарастырылады. Бұл ұғым теория мен практиканың өзара әрекеттестігін қамтамасыз ететін тетік ретінде маңызды. Технологияның философиялық негізін түсіну үшін теория мен практика ұғымдарының өзара байланысын ашу маңызды.• Теория – білімнің жүйеленген, ғылыми негізделген формасы. Ол болмысты түсіндіруге, болжауға және бағыттауға арналған.
• Практика – адамның нақты әрекеті, тәжірибесі, шынайы өмірде іске асатын процесс.
Технология осы екі ұғымның көпірі ретінде әрекет етеді: теориялық білім практикада жүзеге асқанда ғана өзінің құндылығын дәлелдейді.
Технологияны талдаған философтар мен ғалымдардың көзқарастары
Технология ұғымы философиялық тұрғыдан тек құралдық сипатпен шектелмейді. Ол адамның болмысы, танымы, әлеуметтік қатынастары және мәдени тәжірибесімен тығыз байланысты көпқырлы феномен ретінде қарастырылады. Әлемдік философияда бұл ұғымды әртүрлі теориялық тұрғыдан талдаған ойшылдар технологияның мәнін терең түсіндіруге жол ашты.К. Поппер, М. Хайдеггер, Ж. Деррида, М. Фуко және Ю. Хабермас сынды философтар технологияны тек техникалық амал ретінде емес, мәдени-әлеуметтік және тұлғалық құбылыс ретінде қарастырудың негізін қалады. К.Поппер технологияны теория мен практиканы байланыстыратын құрал ретінде сипаттап, білім құрылымын «Үш әлем» тұжырымдамасы арқылы жүйеледі: физикалық әлем, психикалық әлем және мазмұндық (теориялық) әлем. Оның фальсификация қағидасы ғылыми теориялардың тәжірибе арқылы сыналуы қажеттігін алға тартады, бұл технологияның ғылыми негізделуін қамтамасыз етеді. М.Хайдеггер технологияны болмысты ашудың тәсілі ретінде қарастырып, оның адам мен табиғат арасындағы қатынасқа әсерін сындарлы тұрғыда бағалады. Ол «технологиялық ойлау» ұғымын енгізіп, адамның табиғатпен қарым-қатынасын басқару мен бақылауға бағытталған үрдіс ретінде сипаттады. Ж.Деррида мен М. Фуко технологияны білім мен билік арасындағы байланыс контексінде талдап, білім беру технологияларын әлеуметтік құрылымдарды қалыптастырудың құралы ретінде қарастырды. Фуконың «дискурстық билік» ұғымы білім мазмұны мен әдістерінің идеологиялық сипатын ашуға мүмкіндік береді. Ю.Хабермас технологияны тұлғалар арасындағы түсіністік пен келісімге жетудің коммуникативтік құралы ретінде сипаттады. Ол білімді тек ақпарат беру емес, әлеуметтік өзара әрекеттесу деп түсіндіре отырып, білім беру технологиясының гуманистік бағытын күшейтті.
Аталған көзқарастар білім беру технологиясының философиялық негізін тереңдетіп, оны тұлғаны дамытуға бағытталған гуманистік әрекет жүйесі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Тұжырымдай келе, технологияны тек техникалық құрал ретінде емес, адам болмысының, танымының және әлеуметтік қатынастардың көрінісі ретінде қарастыру қажет. Бұл ұстанымдар білім беру технологияларын тұлғалық, мәдени және әлеуметтік даму құралы ретінде түсінуге жол ашады. Осы философиялық негіздерге сүйене отырып, қазіргі білім беру жүйесі оқыту мен тәрбиелеу процесін терең, мазмұнды және нәтижелі ұйымдастыруға бағытталады. Қазақ философтарының технологияға қатысты көзқарастары: ғылыми-философиялық талдау.
Қазақ философтарының пікірінше, технология ұғымы адамның болмысымен, рухани дүниесімен және мәдени тәжірибесімен тығыз байланыста қарастырылады. Әл-Фараби технологияны ақыл мен ізгіліктің үйлесімі ретінде сипаттап, оның қоғам игілігіне қызмет етуін негіздеді. Асан Қайғы технологиялық ойдың архетиптік үлгісін ұсынып, табиғатпен үйлесімді өмір сүруді басты мақсат ретінде қарастырды. Шәкәрім Құдайбердіұлы технологияны ар мен ақылдың тепе-теңдігімен басқарылатын әрекет деп пайымдап, оның адамгершілік негізде қолданылуын ұсынды. Ғарифолла Есім мен Сәбетқазы Ақатаев технологияны рухани болмыспен және әлеуметтік-мәдени контексте үйлесімділікте қарастырып, білім беру жүйесінде оның тұлғалық дамуға бағытталуы қажеттігін негіздеді. Бұл көзқарастар технологияны тек техникалық құрал ретінде емес, тұлғаны қалыптастырудың, мәдениетті жетілдірудің және рухани үйлесімділікті қамтамасыз етудің құралы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Технология ұғымының этимологиясы және мағыналық дамуы
Технология ұғымы қазіргі заманғы ғылым мен білім беру жүйесінде кеңінен қолданылатын, мазмұны терең және көпқырлы категориялардың бірі болып табылады. Бұл ұғым тек техникалық құралдар мен өндірістік процестерді сипаттап қана қоймай, адамның танымдық, рухани және әлеуметтік болмысымен тығыз байланысты әрекет жүйесін білдіреді. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, «технология» сөзі ежелгі грек тіліндегі techne («өнер», «шеберлік») және logos («ілім», «теория») сөздерінен туындап, «шеберлік туралы ілім» деген мағынаға ие. Бұл – адамның тәжірибелік әрекетін ғылыми негізде ұйымдастыру тәсілін білдіретін ұғым.Тарихи даму барысында технология ұғымы өндірістік саладан шығып, білім беру, мәдениет, медицина, ақпараттық жүйелер және әлеуметтік ғылымдар сияқты көптеген салаларға енді. Әсіресе педагогикада бұл ұғым оқыту мен тәрбиелеу процесін жүйелі, мақсатты және нәтижеге бағытталған түрде ұйымдастырудың ғылыми негізі ретінде қарастырылады.
Философиялық тұрғыдан технология – адамның болмысы мен танымының, мәдениеті мен руханиятының көрінісі. Ол теория мен практиканың өзара әрекеттестігін қамтамасыз ететін, тұлғаның дамуына ықпал ететін құндылықтық әрекет жүйесі ретінде сипатталады.
«Технология» ұғымының этимологиясы – тек тілдік емес, мәдени, тарихи және философиялық мағынаға ие. Ол адам әрекетінің шеберлікке, жүйелілікке және нәтижеге бағытталған формасы ретінде қалыптасып, қазіргі таңда білім беру мен тұлғалық дамудың негізгі тетігіне айналды. Мағыналық дамуы бұл ұғымды тек техникалық емес, гуманистік, танымдық және құндылықтық мазмұнмен толықтырды. Осы негізде педагогикалық технологиялар оқыту мен тәрбиелеу процесін терең, мазмұнды және нәтижелі ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Технология ұғымын зерттеген ғалымдардың ой-пікірлеріне тоқталсақ. Технология ұғымы адам әрекетінің теориялық және практикалық бірлігін сипаттайтын күрделі философиялық категория ретінде көптеген ойшылдардың назарында болды. Әлемдік және ұлттық философияда бұл ұғым әртүрлі қырынан қарастырылып, оның мәнін терең түсіндіруге бағытталған ғылыми ізденістер жүргізілді.
Карл Поппер технологияны теория мен практиканың өзара байланысы ретінде қарастырады. Ол «Үш әлем» тұжырымдамасы арқылы білім құрылымын сипаттап, технологияны ғылыми теориялардың өмірде іске асу құралы ретінде бағалайды. Оның фальсификация қағидасы – ғылыми білімнің тәжірибе арқылы сыналуы қажеттігін көрсетіп, технологияның ғылыми негізделуін қамтамасыз етеді. Мартин Хайдеггер технологияны болмысты ашудың тәсілі ретінде сипаттайды. Ол «технологиялық ойлау» ұғымын енгізіп, адамның табиғатпен қарым-қатынасын басқару мен бақылауға бағытталған үрдіс ретінде түсіндіреді. Хайдеггердің көзқарасында технология – адам мен әлем арасындағы қатынасты өзгертетін мәдени-философиялық құбылыс. Жак Деррида мен Мишель Фуко технологияны білім мен билік арасындағы байланыс контексінде талдайды. Олар білім беру технологияларын әлеуметтік құрылымдарды қалыптастырудың құралы ретінде қарастырып, оның идеологиялық сипатын ашады. Фуконың дискурстық билік ұғымы білім мазмұны мен әдістерінің қоғамдағы бақылау мен тәртіпті қалыптастырудағы рөлін көрсетеді. Юрген Хабермас технологияны тұлғалар арасындағы түсіністік пен келісімге жетудің коммуникативтік құралы ретінде сипаттайды. Ол білімді тек ақпарат беру емес, әлеуметтік өзара әрекеттесу деп түсіндіреді. Бұл көзқарас білім беру технологиясының гуманистік бағытын күшейтеді.
Қазақ философиясында да технология ұғымы терең пайымдалған. Әл-Фараби оны ақыл мен ізгіліктің үйлесімі ретінде қарастырып, білім мен әрекетті қоғам игілігіне бағыттау қажеттігін негіздеген. Асан Қайғы технологиялық ойдың архетиптік үлгісін ұсынып, табиғатпен үйлесімді өмір сүруді басты мақсат деп білді. Шәкәрім Құдайбердіұлы технологияны ар мен ақылдың тепе-теңдігімен басқарылатын әрекет деп пайымдап, оның адамгершілік негізде қолданылуын ұсынған. Ғарифолла Есім технологияны рухани болмыспен үйлесімділікте қарастыру қажеттігін алға тартып, тұлғалық даму мен технологиялық прогрестің адамгершілік өлшемін негіздеген. Сәбетқазы Ақатаев технологияны қоғамдық сана мен мәдениетпен байланыстағы жүйе ретінде сипаттап, білім беру саласында оның рухани құндылықтармен үйлесуі тиіс екенін атап өткен.
Аталған ғалымдардың көзқарастары технология ұғымының тек техникалық емес, мәдени, әлеуметтік, тұлғалық және рухани мазмұнын ашып көрсетеді. Олар технологияны адамның болмысын, танымын және қоғаммен байланысын дамытатын құндылықтық әрекет жүйесі ретінде қарастырады. Бұл негіздер қазіргі білім беру технологияларын тұлғаны жан-жақты дамытуға бағытталған гуманистік модель ретінде түсінуге мүмкіндік береді.
Педагогикалық технологияның маңыздылығы. Қазіргі білім беру жүйесінде педагогикалық технология ұғымы оқыту мен тәрбиелеу процесін тиімді ұйымдастырудың ғылыми негізделген тәсілі ретінде ерекше маңызға ие. Бұл ұғым тек әдіс-тәсілдер жиынтығы емес, тұлғаны жан-жақты дамытуға бағытталған, жүйелі, мақсатты және нәтижеге бағдарланған әрекет жүйесі болып табылады.
Педагогикалық технология – білім мазмұны, оқыту әдістері, дидактикалық құралдар мен бағалау тәсілдерінің біртұтас жиынтығы. Ол оқушының танымдық белсенділігін, шығармашылық қабілетін, дербестігін және әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға бағытталады. Сонымен қатар, мұғалімнің кәсіби шеберлігін арттыруға, оқу процесінің сапасын көтеруге және білім беру ортасын жаңғыртуға ықпал етеді.
Жоғары оқу орнында педагогикалық технологияның маңызы — білім беру процесін ғылыми, жүйелі және тұлғалық бағытта ұйымдастыру арқылы болашақ мамандардың кәсіби және рухани дамуын қамтамасыз етуде ерекше көрінеді. Төменде осы маңыздылықты бірнеше негізгі бағыттарын ұсынамыз:
1. Оқыту процесінің ғылыми негізделуі
Жоғары білім — тек ақпарат беру емес, ғылыми ойлауды қалыптастыру. Педагогикалық технология оқытудың мақсаттарын, мазмұнын, әдістерін және бағалау тәсілдерін жүйелі түрде ұйымдастырып, оқу процесінің дәлдігі мен тиімділігін арттырады.
2. Студенттің тұлғалық және кәсіби дамуы
Педагогикалық технологиялар студентті белсенді, дербес, шығармашыл тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталады. Олар:
• Танымдық белсенділікті,
• Сыни ойлауды,
• Жауапкершілік пен рефлексияны,
• Кәсіби құзыреттілікті дамытуға ықпал етеді.
3. Оқытушының әдістемелік шеберлігін жетілдіру
Жоғары оқу орнында оқытушы — тек білім беруші емес, ғылыми жетекші, тәрбиеші және бағыттаушы тұлға. Педагогикалық технологиялар оқытушыға:
• Сабақ құрылымын тиімді жоспарлауға,
• Инновациялық әдістерді қолдануға,
• Студентпен кері байланыс орнатуға,
• Оқу нәтижесін нақты бағалауға мүмкіндік береді.
4. Білім сапасын арттыру
Жоғары оқу орнында білім сапасы — тек академиялық үлгерім емес, құзыретті маман қалыптастыру. Педагогикалық технологиялар оқу мазмұнының меңгерілуін, кәсіби дағдылардың қалыптасуын және студенттің өзіндік даму траекториясын қамтамасыз етеді.
5. Инновациялық білім беру ортасын қалыптастыру
Жоғары оқу орындары — интеллектуалдық және технологиялық жаңғырудың орталығы. Цифрлық платформалар, дербестендірілген оқыту, аралас форматтар — педагогикалық технологиялардың заманауи көріністері. Олар студенттің білім алу мүмкіндігін кеңейтеді, оқытушының жұмысын оңтайландырады.
6. Ұлттық дүниетаныммен үйлесімділік
Қазақ философиясында технология — адамгершілік пен руханиятпен үйлескен әрекет жүйесі. Жоғары білімде бұл көзқарас студенттің рухани-мәдени болмысын қалыптастыруға, ұлттық құндылықтарды игеруге бағытталады.
Жоғары оқу орнында педагогикалық технология — тек оқыту әдісі емес, ол білім беру философиясы ретінде қарастырылады. Бұл технология студенттің:
• Тұлғалық дамуын – өзіндік ойлау, шығармашылық және әлеуметтік белсенділік;
• Кәсіби қалыптасуын – құзыреттілік, жауапкершілік, мамандыққа бейімделу;
• Рухани жетілуін – адамгершілік, мәдени және ұлттық құндылықтарды игеру қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ол оқытушының әдістемелік шеберлігін жетілдіруге, білім сапасын арттыруға және ұлттық дүниетаныммен үйлесімді білім беру ортасын қалыптастыруға ықпал етеді.
Жалпы қорытындыласақ, білім беру технологияларының теориялық-ұғымдық негіздері — педагогикалық ғылымның мазмұндық, философиялық және әдіснамалық құрылымын айқындайтын іргелі бағыт. Бұл негіздер білім беру процесін жүйелі ұйымдастыруға, оқытушының кәсіби құзыреттілігін жетілдіруге және білім алушының тұлғалық дамуын қамтамасыз етуге бағытталған.
Педагогикалық технология — бұл оқу-тәрбие процесін алдын ала жоспарлау, ұйымдастыру және басқару әдістерінің жиынтығы. Ол оқыту, тәрбиелеу, дамыту және әлеуметтендіру сияқты кешенді мақсаттарды көздей отырып, білім беру мазмұнын тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бұл ұғым дидактиканың процессуалды бөлігі ретінде қарастырылып, оқыту мен тәрбиелеудің біртұтас жүйесін қалыптастырады.
Технология ұғымының философиялық негізі — теория мен практиканың өзара байланысын, олардың бір-бірін толықтырып, дамытатын тұтастығын сипаттайды. К. Поппердің «теория мен практиканың тұтастығын сақтау» қағидаты білім беру технологияларын ғылыми тұрғыдан негіздеуге мүмкіндік береді. Бұл көзқарас педагогикалық әрекеттің мазмұндық тереңдігін және әдістемелік дәлдігін қамтамасыз етеді.
Технология ұғымының этимологиясы мен мағыналық дамуы — бұл ұғымның тарихи қалыптасуын, өндірістік саладан педагогикаға ауысуын және оның мазмұндық кеңеюін көрсетеді. Грек тіліндегі techne (өнер, шеберлік) және logos (ілім, ғылым) сөздерінен туындаған бұл термин білім беру процесін шығармашылықпен ұйымдастырудың ғылыми негізін білдіреді. Уақыт өте келе технология ұғымы білім беру мазмұнын жүйелеу, оқыту әдістерін тиімді қолдану және нәтижеге бағытталған педагогикалық әрекетті сипаттайтын категорияға айналды.
Педагогикалық технологияның маңыздылығы — білім беру сапасын арттыру, оқытушының әдістемелік шеберлігін дамыту және білім алушының тұлғалық әлеуетін ашу тұрғысынан ерекше мәнге ие. Бұл технологиялар оқыту процесін даралау, саралау, ізгілендіру және демократияландыру қағидаттарына негізделе отырып, білім алушыны оқу әрекетінің белсенді субъектісі ретінде қалыптастыруға бағытталады. Сонымен қатар, ұлттық педагогикалық мұра мен заманауи ғылыми зерттеулер бұл ұғымның теориялық негізін тереңдетіп, білім беру технологияларын мәдени, тұлғалық және әлеуметтік тұрғыдан байыта түседі.
Өзін - өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:
Сұрақтар:
1. Педагогикалық технология дегеніміз не? Оның негізгі сипаттарын атаңыз.
2. Технология ұғымының философиялық негізін қандай ойшылдар зерттеген?
3. Этимологиялық тұрғыдан «технология» сөзі қандай мағына береді?
4. Педагогикалық технологияның білім сапасына әсері қандай?
5. Қазақ философиясында технология ұғымы қалай пайымдалады?
6. Жоғары оқу орнында педагогикалық технология не үшін маңызды?
7. Сіз өз тәжірибеңізде қандай педагогикалық технологияларды қолданар едіңіз?
8. Жоғары оқу орнында педагогикалық технология қандай мақсаттарға қызмет етеді?
9. Студенттің тұлғалық дамуына педагогикалық технология қалай әсер етеді?
10. Мұғалімнің кәсіби шеберлігін жетілдіруде технологияның рөлі қандай?
1-тапсырма. «Педагогикалық технология – білім беру философиясы» деген тұжырымды философиялық және педагогикалық тұрғыдан талдаңыз. К. Поппер, М. Хайдеггер, Әл-Фараби, Шәкәрім, Ғ. Есім еңбектеріне сүйене отырып, кемінде 2 бет көлемінде ғылыми эссе жазыңыз.
2-тапсырма. «Технология» ұғымының этимологиясын зерттеп, оның мағыналық дамуын тарихи кезеңдерге бөліп сипаттаңыз. Грек, латын, ағылшын және қазақ тілдеріндегі баламаларын салыстырыңыз.
3-тапсырма.«Жоғары оқу орнында педагогикалық технологияның маңызы» тақырыбында 7–10 слайдтан тұратын презентация дайындаңыз. Мазмұнына: анықтама, құрылым, маңыздылық, ұлттық контекст, мысалдар және қорытынды енгізіңіз.
4-тапсырма. Соңғы қатысқан дәрісте қандай педагогикалық технология элементтері қолданылды? Өз тәжірибеңізге сүйене отырып, 1 бет көлемінде рефлексиялық талдау жазыңыз.
5-тапсырма. «Болашақта педагогикалық технология қандай бағытта дамуы мүмкін?» тақырыбында ой-толғау жазыңыз.
